Karıştırılanlar
Birbirine benzeyen kavramları ayırmak için.
Hangisi?
Karşılaştırma tabloları
1 · Bilme yolları ↔ bilimsel yöntemin özellikleri
| Küme | Öğeler | § |
|---|---|---|
Bilme yolları (5) | Gelenek, otorite, kişisel deneyim, sezgi / sağduyu, bilimsel yöntem. Her birinin “temel riski” tabloda verilir. | 1.1 |
Bilimsel yöntemin özellikleri (6) | Sistematiklik, ampirik dayanak, açıklık, sınanabilirlik, eleştiriye açıklık, birikimlilik. | 1.2 |
2 · İyi araştırma sorusu: iki ayrı beşli liste
| H1 · 5 nitelik | H3 · 5 ölçüt | |
|---|---|---|
1 | Açık | Açık |
2 | Sınırlandırılmış | Sınırlı |
3 | Araştırılabilir | Araştırılabilir |
4 | Tarafsız | Anlamlı |
5 | Uygulanabilir | Etik |
Ortak olanlar: açık, sınırlı/sınırlandırılmış, araştırılabilir. Tarafsız ve uygulanabilir yalnız H1 listesinde; anlamlı ve etik yalnız H3 listesinde (§H1 · Örnekler, §H3 · Örnekler). Ayrıca §3.3’te altı maddelik nitelik listesi vardır: açık, çok geniş değil, veriyle cevaplanabilir, uygulanabilir, etik olarak savunulabilir, yönlendirici dil kullanmaz.
3 · Konu ↔ problem ↔ soru ↔ amaç ↔ alt soru
| Düzey | Nottaki anlamı | § |
|---|---|---|
Konu | Bir alanı işaret eder (“Sosyal medya”). Çok geniştir. | 3.2 |
Problem | O alandaki bilgi ihtiyacını açıklar; bağlam, durum, bilinmeyen, önem görünür olmalıdır. | 3.2, H3 · Örnekler |
Araştırma sorusu | İhtiyacı veriyle cevaplanabilir biçime dönüştürür; soru cümlesidir. | 3.2 |
Amaç | Aynı niyetin bildirim cümlesi; “kanıtlamak, doğrulamak” yerine incelemek, belirlemek, karşılaştırmak, açıklamak. | 3.4, H3 · Örnekler |
Alt soru | Büyük soruyu yönetilebilir parçalara böler; yeni araştırma açmaz. | 3.4, H3 · Örnekler |
4 · Kavram ↔ değişken ↔ ölçüm ↔ işlemselleştirme
| Basamak | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
Kavram | Soyut fikir | Yalnızlık; akademik başarı |
Değişken | Kavramın araştırmada izlenen biçimi; farklı değer alabilen özellik | Yalnızlık düzeyi; not ortalaması |
Ölçüm / gösterge | Değişkene değer atama biçimi; gözlenebilir gösterge | Ölçek puanı; 4 üzerinden GNO |
İşlemselleştirme | Soyut kavramı gözlenebilir, ölçülebilir göstergeye çevirme işlemi | İş stresi → geçerli iş stresi ölçeği puanı |
§H1 · Örnekler, §H3 · Örnekler, §H5 · Örnekler. Notun uyarısı: ölçtüğümüz şey kavramın kendisi değil, onu temsil eden gözlenebilir göstergelerdir.
5 · Değişken rolleri
| Rol | İşlev | Nottaki örnek |
|---|---|---|
Bağımsız | Açıklayıcı / etkileyen olarak ele alınır. | Telefon kullanım süresi |
Bağımlı | Açıklanan sonuçtur. | Akademik başarı |
Aracı | Etkinin hangi mekanizma üzerinden oluştuğunu açıklar. | Öz denetim |
Düzenleyici | İlişkinin hangi koşullarda değiştiğini gösterir. | Kullanım amacı |
Kontrol | Temel ilişkiyi daha doğru değerlendirmek için dikkate alınır. | Yaş, sınıf düzeyi |
§5.2. Rol doğuştan sabit değildir: aynı kavram bir araştırmada bağımsız, başka birinde bağımlı olabilir.
6 · Hipotez türleri
| Tür | Ne der? |
|---|---|
Yönlü | İlişkinin veya farkın yönünü belirtir: arttıkça artar / azalır. |
Yönsüz | İlişki ya da fark var der; yön söylemez. |
Null (H0) | Fark / ilişki yoktur der. |
Alternatif (H1) | Fark / ilişki vardır der. |
Fark hipotezi | Gruplar arasında fark bekler (H5 · Örnekler). |
§5.3, §H3 · Örnekler. Her araştırmada hipotez zorunlu değildir; nitel çalışmalar çoğunlukla araştırma sorularıyla ilerler.
7 · Varsayım ↔ sınırlılık, model ↔ kuramsal çerçeve
| Kavram | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
Varsayım | Doğru kabul edilen, doğrudan sınanmayan önkabul | Katılımcılar dürüst cevap vermiştir |
Sınırlılık | Kapsamı veya yorum gücünü azaltan koşul | Araştırma tek üniversitede yürütülmüştür |
Araştırma modeli | Hangi değişkenlerin hangi ilişkide ele alındığının görsel ya da sözel özeti | Yönetici desteği → iş doyumu → örgütsel bağlılık |
Kuramsal çerçeve | İlişkilerin neden beklenebileceğini açıklayan düşünsel dayanak | Okların arkasındaki gerekçe |
§5.5, §5.4. Tek başına ok çizmek nedenselliği kanıtlamaz.
8 · Nicel ↔ nitel ↔ karma; amaç ve zamana göre türler
| Yaklaşım | Soru tipi | Veri | Sonuç biçimi |
|---|---|---|---|
Nicel | Ne kadar? Kaç? Fark/ilişki var mı? | Sayısal | İstatistiksel betimleme ve test |
Nitel | Nasıl? Neden? Ne anlam veriyorlar? | Metin, görüntü, alan notu | Tema ve bağlamsal açıklama |
Karma | İki veri türü birlikte ne açıklıyor? | Sayısal + nitel | Bütünleştirilmiş çıkarım |
| Ayrım | Nottaki anlamı |
|---|---|
Keşfedici | Bilgi azsa; alanı tanımak, ön kavramları fark etmek. |
Betimleyici | Mevcut hâli ortaya koyar: ne düzeyde, ne sıklıkta? |
Açıklayıcı | İlişkiyi veya neden-sonuç mantığını açıklamaya çalışır; hipotezler belirgindir. |
Kesitsel | Veri tek zaman diliminde; hızlı, düşük maliyetli; değişimi doğrudan göstermez. |
Boylamsal | Aynı değişkenler farklı zamanlarda izlenir; değişimi görmek için uygun; süre ve takip maliyeti yüksek. |
§6.1, §H6 · Örnekler.
9 · Nicel desenler
| Desen | Temel amaç | Dikkat |
|---|---|---|
Betimsel / tarama | Mevcut durumu tanımlar. | Tek başına neden-sonuç kurmaz. |
İlişkisel | Değişkenlerin birlikte değişimini (yön ve güç) inceler. | İlişki ≠ neden. |
Karşılaştırmalı / nedensel-karşılaştırmalı | Var olan grupları karşılaştırır; araştırmacı müdahale etmez. | Gruplar zaten farklı olabilir. |
Deneysel | Müdahalenin etkisini sınar; mümkünse kontrol grubu, ön test / son test. | İnsanlarla tam kontrol her zaman mümkün değildir. |
Yarı deneysel | Gerçek rastgele atama yok, ama müdahale ve karşılaştırma var. | Etik ve pratik sınırlar vardır. |
§6.3, §H6 · Örnekler.
10 · Nicel geçerlik-güvenirlik ↔ nitel kalite
| Nitel kalite ölçütü | Nottaki soru / anlam |
|---|---|
İnandırıcılık | Veri ve yorum ikna edici mi? Katılımcı ifadeleri ve açıklamalar tutarlı mı? |
Aktarılabilirlik | Bağlam yeterince açık anlatılmış mı? Okur bulgunun başka bağlama uyup uymayacağını değerlendirebiliyor mu? |
Tutarlılık | Süreç izlenebilir mi? Kodlama, karar ve değişiklikler kayıtlı mı? |
Doğrulanabilirlik | §7.5’te inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ile birlikte sayılır. |
§7.5: nicel dildeki geçerlik-güvenirlik nitel araştırmaya bire bir taşınmaz. Sözlükte geçerlik = ölçümden yapılacak yorumun amaçlanan kullanım için ne ölçüde desteklendiği; güvenirlik = ölçümün tutarlılığı.
11 · Nitel desenler ve nitel örnekleme
| Desen | Odak |
|---|---|
Durum çalışması | Sınırları belirli bir durumun derinlemesine incelenmesi. |
Olgubilim (fenomenoloji) | Ortak yaşantının anlamı. |
Etnografi | Bir grubun kültürü ve günlük yaşamı. |
Gömülü kuram | Veriden süreç açıklayan kuram geliştirme. |
Anlatı araştırması | Bireylerin yaşam öyküleri ve anlatıları. |
| Örnekleme | Mantığı |
|---|---|
Amaçlı | Probleme en uygun kişileri seçmek. |
Ölçüt | Belirli bir koşulu sağlayanları almak. |
Maksimum çeşitlilik | Farklı profilleri birlikte görmek. |
Kartopu | Katılımcıların yeni katılımcı önermesi. |
§7.3, §H7 · Örnekler.
12 · Kod ↔ kategori ↔ tema ↔ yorum
| Basamak | Nottaki anlamı |
|---|---|
Kod | Metindeki anlamlı küçük parça; kısa analitik etiket. |
Kategori | Benzer kodların bir araya gelmesi. |
Tema | Araştırma sorusuna cevap veren daha üst anlam örüntüsü. |
Yorum | Tema ile literatür ve bağlam arasında bağ kurma. |
§7.4, §H7 · Örnekler. Kodlama yalnız kelime saymak değildir.
13 · Anket ↔ ölçek ↔ test; evren ↔ örneklem ↔ parametre ↔ istatistik
| Araç | Ne için? |
|---|---|
Anket | Bilgi, tercih, davranış veya demografik özellik toplamak. |
Ölçek | Tutum, algı, motivasyon, memnuniyet gibi doğrudan gözlenemeyen yapıları ölçmeye çalışmak. |
Test | Bilgi, başarı veya performans ölçümü. |
| Kavram | Sözlükteki tanım |
|---|---|
Evren | Sonuçların hakkında konuşulmak istendiği bütün birimler topluluğu. |
Örneklem | Evreni incelemek için seçilen daha küçük birim grubu. |
Parametre | Evrene ait gerçek sayısal özellik. |
İstatistik | Örneklemden hesaplanan sayısal özellik. |
Tesadüfi örnekleme | Seçilme olasılıklarının bilindiği seçim yaklaşımı. |
Tesadüfi olmayan örnekleme | Seçilme olasılıklarının bilinmediği seçim yaklaşımı. |
§H6 · Örnekler, Sözlük.