Sınav kitapçığı

Hafta 1 · Bilim, Bilmenin Alternatif Yolları ve Bilimsel Araştırma

Bilimsel bilgi, iddiaların açık yöntemlerle sınanmasını ister; araştırmacı hangi veriyi nasıl topladığını ve hangi sınırlılıklar altında sonuç çıkardığını açıklamak zorundadır.

Öz maddeleri

• Bilgiye ulaşma yolları: gelenek, otorite, kişisel deneyim, sezgi/sağduyu ve bilimsel yöntem. Bilimsel yöntemin ayrımı: hangi yolla üretildiğinin başkalarınca izlenebilir olmasıdır. §1.1
• Bilimsel yöntemin 6 özelliği: sistematiklik, ampirik dayanak, açıklık, sınanabilirlik, eleştiriye açıklık, birikimlilik. Özellikler tek tek değil, birlikte anlam taşır. §1.2
• Bilimsel yöntem “kesin ve değişmez doğru üretme makinesi” değildir; belirsizliği gizlemek yerine yöntemsel biçimde yönetmeye çalışır. §1.2
• Bilimsel araştırma = belirli bir soruya sistematik ve kanıta dayalı cevap arama süreci; merakın araştırılabilir probleme dönüşmesi gerekir. §1.3
• İddia bir yargıdır; kanıt sistematik toplanmış veridir. Bir ilişkinin gözlenmesi tek başına nedensellik kanıtı değildir. §1.4, H1 · Örnekler
• İyi araştırma sorusunun 5 niteliği: açık, sınırlandırılmış, araştırılabilir, tarafsız, uygulanabilir. §H1 · Örnekler
• Etik beş ilke: gönüllülük, bilgilendirme, gizlilik, zarar vermeme, dürüstlük. §H1 · Örnekler

1.1 Bilgiye ulaşmanın farklı yolları

Bu yollar birbirini tamamen dışlamaz; bir kişi aynı karar içinde deneyimine, uzman görüşüne ve bilimsel kanıta birlikte başvurabilir. Kritik fark, bilimsel bilginin hangi yolla üretildiğinin başkaları tarafından izlenebilir olmasıdır.

Hatırla: “Bana göre böyledir” kişisel kanaati gösterir. Bilimsel bir iddia hangi veriye, hangi örnekleme ve hangi analiz sürecine dayandığını açıklamak zorundadır. Bilimin ayırt edici taraflarından biri bu kamusal denetlenebilirliktir.

Örnek: Yönetici “müşteriler artık mağazaya gelmek istemiyor” diyor; bu yargı satış personelinin gözlemlerine dayanabilir. Bilimsel araştırmada mağazaya gelen müşteri sayısının zaman içindeki değişimi, müşteri anketleri ve görüşmeler birlikte incelenerek yargı sınanır. Deneyim araştırmanın başlangıç noktası olur; sonuç yerine geçmez.

1.2 Bilimsel yöntemin temel özellikleri

1. Sistematiklik: aşamalar planlı bir sırayla yürütülür.
2. Ampirik dayanak: iddialar gözlem, ölçüm, belge veya diğer veri türlerine dayanır.
3. Açıklık: kavramlar ve yöntemler mümkün olduğunca açık tanımlanır.
4. Sınanabilirlik: iddialar veriler karşısında desteklenebilir veya desteklenmeyebilir.
5. Eleştiriye açıklık: bulgular tartışmaya ve yeniden incelemeye açıktır.
6. Birikimlilik: yeni araştırmalar önceki bilgiyle ilişki kurar; onu destekler, sınırlar veya değiştirir.

Ezber ipucu (notta geçmez): Altı özellik için baş harf: SAAS-EB (Sistematiklik, Ampirik, Açıklık, Sınanabilirlik, Eleştiri, Birikimlilik).

Dikkat: Özellikler tek tek değil, birlikte anlam taşır. Sistematik araştırma hatalı ölçme aracıyla yetmez; çok veri toplamak da kavramlar açık tanımlanmamışsa araştırmayı otomatik güçlü yapmaz. Bilimsel yöntem “kesin ve değişmez doğru üretme makinesi” değildir; sosyal bilimlerde bulgular bağlama bağlıdır.

Örnek: “Çalışan bağlılığı yüksek işletmeler daha başarılıdır” iddiasını sınayan araştırmacı bağlılık ve başarıyı nasıl ölçeceğini açıklar, hangi işletmelerden veri topladığını belirtir, analizini raporlar ve bulguların hangi koşullarda geçerli olduğunu tartışır. Aynı süreç başka bir araştırmacı tarafından incelenebilir.

1.3 Bilimsel araştırma nedir?

Tanım. Bilimsel araştırma, belirli bir soruya veya probleme sistematik ve kanıta dayalı cevap arama sürecidir.

Araştırmacı önce neyi bilmek istediğini açıklaştırır, sonra uygun yöntemi seçer, veri toplar, analiz eder ve sonucu sınırlarıyla raporlar. Araştırma gündelik meraktan doğabilir; bilimsel olabilmesi için merakın araştırılabilir bir probleme dönüşmesi gerekir.

Dikkat: Bilimsel araştırma her zaman büyük bütçeli veya karmaşık istatistikli olmak zorunda değildir. Belirleyici olan: sorunun açık olması, yöntemin soruya uygun seçilmesi, verinin sistematik toplanması ve sonuçların kanıttan daha ileri iddialara taşınmamasıdır.

Örnek: “Öğrenciler derse neden geç geliyor?” sorusu için kaç kişinin geç geldiğini saymak yetmez. Sıklık nicel ölçülebilir; nedenleri anlamak için öğrencilerle kısa görüşmeler yapılabilir. Soruya göre farklı veri türleri gerekebilir.

Örnek: “Sosyal medya öğrencileri başarısız yapıyor.” bir iddiadır. “Üniversite öğrencilerinin günlük sosyal medya kullanım süresi ile akademik başarıları arasında ilişki var mıdır?” veri toplanarak incelenebilecek bir araştırma sorusudur.

1.4 Sosyal bilimlerde kanıtı değerlendirirken dikkat

İki değişken birlikte değişiyorsa bunun nedeni doğrudan etki, üçüncü bir değişken veya tesadüfi bir ilişki olabilir. Araştırma tasarımının görevi bu olasılıkları mümkün olduğunca ayırt etmektir.

Hatırla: Bir ilişkinin gözlenmesi tek başına nedensellik kanıtı değildir. Sonuçlar “veri ne kadarını destekliyor?” sorusuyla değerlendirilir.

Örnek: Telefon kullanım süresi yüksek öğrencilerin not ortalaması daha düşük bulunabilir. Bunun nedeni telefon olabilir; ancak çalışma alışkanlığı, öz denetim, çalışma süresi, bölümün zorluğu, uyku süresi veya öğrencinin mevcut akademik güçlüğü de etkili olabilir. “Sosyal medya başarıyı düşürür” demek için erken olabilir.

H1 · Örnekler Açıklayıcı örnekler ve karşılaştırmalar

İddia ve kanıt

Bilimsel araştırmanın gücü “sonuçta” değil, sonuca nasıl ulaşıldığında saklıdır. Araştırmanın 5 sorusu: Ne öğrenmek istiyorum? Hangi yöntemle? Kimden / nereden? Veri ne söylüyor? Ne kadar eminim?

Sosyal bilimlerde “tek doğru” neden zor?

Meraktan araştırma problemine

Merak → “Öğrenciler neden derse gelmiyor?” → Problem → Devamsızlığın nedenleri sistematik olarak bilinmiyor. → Soru → Devamsızlık ile çalışma durumu arasında ilişki var mı? → Veri → Yoklama + kısa anket + görüşme

Meraktan veriye §H1 · Örnekler

İyi araştırma sorusunun 5 niteliği

Açık · Ne sorulduğu ilk okumada anlaşılır. · Sınırlandırılmış · Kim, nerede, hangi dönem belli. · Araştırılabilir · Veriyle cevaplanabilir. · Tarafsız · Cevabı sorunun içine gizlemez. · Uygulanabilir · Zaman ve kaynakla yapılabilir.

Örnek: “Gençler neden sosyal medyaya bağımlı?” sorusu yargı yüklüdür. Daha iyisi: “Üniversite öğrencilerinde günlük sosyal medya kullanım süresi ile akademik erteleme davranışı arasında ilişki var mı?” Kitle belli, kavramlar ölçülebilir, ilişki sınanabilir, dil tarafsızdır. “Öğrenciler neden tembeldir?” sorusu ise birden çok ölçütte sorunludur.

Araştırmanın yol haritası ve temel kavramlar

Problem → Literatür → Soru / hipotez → Tasarım → Veri toplama → Yorum / rapor

Araştırmanın yol haritası §H1 · Örnekler

Soru örneği: “Çalışma saati arttıkça devam oranı düşüyor mu?”

Aynı kavramı farklı ölçmek farklı sonuçlara götürebilir.

Evren, örneklem ve veri kaynakları

Örnek: Kampüs yemeklerinden memnuniyet araştırması: Örneklem A yemekhane çıkışında 100 öğrenci, Örneklem B Instagram hesabını takip eden 100 öğrenci. Nottaki ipucu: “kaç kişi?” kadar “kimler?” de önemlidir.

Nicel mi, nitel mi, karma mı?

Hatırla: Yöntemi “sevdiğimiz için” değil, soruya uygun olduğu için seçeriz.

Örnek: “Öğrencilerin yüzde kaçı part-time çalışıyor?” nicel; “Çalışan öğrenciler ders–iş dengesini nasıl deneyimliyor?” nitel; “Çalışma durumu ile GNO arasında ilişki var mı?” nicel; “Bir uygulama neden terk ediliyor?” nitel bir sorudur. Sınıf alıştırması: kampüste sabah derslerinde devamsızlık artmışsa nedenini nasıl öğreneceğimizi tasarlamak.

Araştırmanın görünmeyen sınırı: etik

Nottaki soru: “Bir araştırma teknik olarak iyi ama etik olarak kötü olabilir mi?”

“İnternette yazıyor” veri değildir

Dikkat: “Hakemli” olması tek başına mükemmel olduğu anlamına gelmez; yöntem yine sorgulanır.

Karıştırılan kavramlar

• İddia: Bir durum hakkında ortaya atılan açıklama veya yargı (H1 · Örnekler)
  Kanıt: Sistematik biçimde toplanan veri; anket, görüşme, gözlem, kayıt (H1 · Örnekler)
• Kavram: Soyut fikir: akademik başarı, güven, motivasyon (H1 · Örnekler)
  Değişken: Kişiden kişiye / zamana göre değer alabilen özellik: not ortalaması (H1 · Örnekler)
• Değişken: Kavramın araştırmada izlenen özelliği (H1 · Örnekler)
  Ölçüm: Değişkene değer atama biçimi: 4 üzerinden GNO, 1–5 Likert (H1 · Örnekler)
• Evren: Sonuç hakkında konuşmak istediğin bütün grup (H1 · Örnekler)
  Örneklem: Gerçekten veri topladığın daha küçük grup (H1 · Örnekler)
• Bağımsız değişken: Açıklayıcı / olası neden: haftalık çalışma saati (H1 · Örnekler)
  Bağımlı değişken: Sonuç / açıklanan durum: ders devam oranı (H1 · Örnekler)
• Bilimsel yöntem: Mükemmel değildir; hata kaynaklarını görünür kılar (§1.1, §1.2)
  “Doğru üretme makinesi”: Notun reddettiği ifade: kesin ve değişmez doğru üretir (§1.2)

Hafta 1 soruları

1. “Bizim kurumda hep böyle yapılır.” ifadesinin dayandığı bilme yolu ve notun belirttiği temel risk hangisidir?
   1. Otorite; uzmanlık alanı ve çıkar ilişkileri sorgulanmayabilir
   2. Gelenek; geçmiş uygulamanın bugünkü koşullarda doğru olduğu varsayılır
   3. Sezgi; ilk bakışta mantıklı açıklama verilerle desteklenmeyebilir
   4. Kişisel deneyim; tekil deneyim genellenebilir olmayabilir
   5. Bilimsel yöntem; hata kaynakları görünür kılınır
2. Aşağıdakilerden hangisi notta bilimsel yöntemin temel özellikleri arasında yer almaz?
   1. Sistematiklik
   2. Birikimlilik
   3. Eleştiriye açıklık
   4. Kişisel deneyime dayanma
   5. Sınanabilirlik
3. Bir araştırmacı “çalışan bağlılığı yüksek işletmeler daha başarılıdır” iddiasını sınarken bağlılık ve başarıyı nasıl ölçeceğini açıklıyor ve aynı sürecin başka bir araştırmacıca incelenebilmesini sağlıyor. Bu durum bilimsel yöntemin hangi yönünü gösterir?
   1. Kamusal denetlenebilirliğini
   2. Kesin doğru üretmesini
   3. Kişisel kanaate dayanmasını
   4. Gelenekten beslenmesini
   5. Otoriteye güvenmesini
4. Notta bilimsel araştırma nasıl tanımlanır?
   1. Büyük bütçeli ve karmaşık istatistikli bir çalışma
   2. Konuyla ilgili birkaç makale bulma süreci
   3. Belirli bir soruya sistematik ve kanıta dayalı cevap arama süreci
   4. Uzman görüşünü derleme süreci
   5. Gündelik merakın doğrudan cevaplanması
5. Aşağıdakilerden hangisi notta iddia olarak verilen örnektir?
   1. “Üniversite öğrencilerinin günlük sosyal medya kullanım süresi ile akademik başarıları arasında ilişki var mıdır?”
   2. “Sosyal medya öğrencileri başarısız yapıyor.”
   3. “Öğrencilerin yüzde kaçı part-time çalışıyor?”
   4. “Ders sırasında telefon kullanımınız öğrenme sürecinizi nasıl etkiliyor?”
   5. “Çalışma saati arttıkça devam oranı düşüyor mu?”
6. Telefon kullanım süresi yüksek öğrencilerin not ortalamasının düşük bulunması, notun yaklaşımına göre aşağıdakilerden hangisini gösterir?
   1. Telefonun başarıyı düşürdüğünü
   2. Başarının telefon kullanımını artırdığını
   3. Çalışma alışkanlığının etkisiz olduğunu
   4. Nedensellik için tek başına yeterli kanıt olmadığını
   5. Üçüncü bir değişkenin bulunmadığını
7. Kampüs yemeklerinden memnuniyet araştırmasında “yemekhane çıkışında 100 öğrenci” ile “Instagram hesabını takip eden 100 öğrenci” örnekleri karşılaştırılırken nottaki ipucu hangisidir?
   1. Örneklem büyüklüğü her zaman belirleyicidir
   2. “Kaç kişi?” kadar “kimler?” de önemlidir
   3. Sosyal medya örneklemi her zaman daha iyidir
   4. Yemekhane örneklemi evreni temsil edemez
   5. Evren ile örneklem aynı şeydir
8. Notta etik ilkeler arasında sayılmayan hangisidir?
   1. Gönüllülük
   2. Gizlilik
   3. Zarar vermeme
   4. Anonimlik zorunluluğu
   5. Dürüstlük
9. Bilimsel yöntem kesin ve değişmez doğru üreten bir makinedir. (Doğru / Yanlış)
10. Bilimsel araştırma olabilmesi için çalışmanın her zaman büyük bütçeli ve karmaşık istatistikli olması gerekir. (Doğru / Yanlış)
11. Bilimsel bir iddia hangi veriye, hangi örnekleme ve hangi analiz sürecine dayandığını açıklamak zorundadır. (Doğru / Yanlış)
12. “Hakemli” olmak bir kaynağın mükemmel olduğu anlamına gelir. (Doğru / Yanlış)
13. Bilgiye ulaşmanın beş yolunu ve her birinin temel riskini yazınız.
14. İyi araştırma sorusunun beş niteliğini yazınız.

Hafta 2 · Bilim Felsefesine Giriş ve Sosyal Bilimler

Bilim felsefesi, yöntem seçimlerinin arkasındaki varsayımları görünür kılar; araştırma sorusu, kullanılacak veri ve yapılacak çıkarım birbiriyle tutarlı olmalıdır.

Öz maddeleri

• Bilim felsefesi yöntem seçimlerinin arkasındaki kabulleri görünür kılar: gerçekliğin ne olduğu, bilgiye nasıl ulaşılacağı, hangi kanıtın ikna edici olduğu. Amaç felsefi tartışmaları ezberlemek değil, düşünceyi kavramaktır. §2.1
• Ontoloji “neyin var olduğu”, epistemoloji “onu nasıl bilebileceğimiz” sorusuyla ilgilenir. §2.2
• Üç yaklaşım: pozitivist / post-pozitivist (nicel desenler), yorumlayıcı (nitel desenler), pragmatik (karma yöntem dahil esnek tasarımlar). §2.2
• Sosyal bilimlerde insan davranışı bağlama duyarlıdır; araştırmacının varlığı, sorunun dili ve katılımcının beklentisi veriyi etkileyebilir. Bu yüzden yöntem açıklığı ve sınırlılıkların dürüstçe raporlanması önemlidir. §2.3
• Araştırma sorusu yaklaşımın ilk belirleyicisidir: “kaç?”, “ne düzeyde?”, “ilişki var mı?” çoğunlukla nicel; “nasıl?”, “neden?”, “nasıl deneyimleniyor?” nitel yöntemlere daha yakındır. §2.4
• Felsefi yaklaşım bir etiket yarışına dönüşmemelidir; bazı problemlerde karma yöntem daha anlamlı olabilir. §2.4

2.1 Bilim felsefesi neden araştırma yöntemleri dersinde yer alır?

Bilim felsefesi, yöntem seçimlerinin arkasındaki varsayımları görünür kılar. Araştırma yöntemi yalnızca “anket mi, görüşme mi?” seçimi değildir: araştırmacının gerçekliğin ne olduğu, bilgiye nasıl ulaşılabileceği ve hangi tür kanıtın ikna edici olduğu hakkındaki kabulleri yöntem seçimini etkiler.

Örnek: “Memnuniyet kaç puandır?” diye soran araştırmacı memnuniyetin ölçülebilir bir yapı olduğunu varsayar. “Çalışanlar memnuniyeti nasıl anlamlandırıyor?” diye soran, deneyimin bağlama ve yorumlara göre değişebileceğini kabul eder. İki soru da meşrudur; fakat farklı veri ve analiz biçimleri gerektirir. Hastane hizmet kalitesini 1–5 puanla ölçmek nicel yaklaşıma uygundur; hastaların “iyi bakım”dan ne anladığını incelemek görüşme ve yorumlayıcı analiz gerektirir.

Dikkat: Lisans düzeyinde amaç, felsefi tartışmaları ayrıntılı biçimde ezberlemek değil; farklı araştırma yaklaşımlarının arkasındaki düşünceyi kavramaktır.

2.2 Ontoloji ve epistemoloji

Örnek: “Örgüt kültürü çalışanlardan bağımsız olarak var olan bir gerçeklik midir, yoksa çalışanların ortak anlamlandırmalarıyla mı oluşur?” sorusu ontolojiktir. İşten ayrılma sayısı kurum kayıtlarında nesnel olarak gözlenebilir; “işyerinde adalet duygusu” ise çalışanların deneyimi ve değerlendirmesiyle oluşur. Bu iki olgu aynı biçimde veri üretmez.

Ezber ipucu (notta geçmez): Üç yaklaşımı “sayı – anlam – işe yarayan” diye üç sözcükle hatırla: pozitivist ölçer, yorumlayıcı anlar, pragmatik soruya göre birleştirir.

2.3 Sosyal bilimlerin özel güçlükleri

İnsan davranışı bağlama duyarlıdır. Aynı kişi farklı zamanlarda, farklı grupların yanında veya farklı soru biçimlerinde başka yanıt verebilir. Araştırmacının varlığı, sorunun dili ve katılımcının beklentisi veriyi etkileyebilir.

1. İncelenen insanlar araştırmanın farkında olabilir ve davranışlarını değiştirebilir.
2. “Memnuniyet”, “güven”, “motivasyon”, “örgütsel bağlılık” doğrudan gözlenemez; göstergeler ve ölçme araçlarıyla incelenir.
3. Araştırmacının kavramsallaştırma ve yorumlama kararları sonuç üzerinde rol oynar.

Hatırla: Bu nedenle yöntemsel şeffaflık, bağlamın açıklanması ve sınırlılıkların dürüstçe belirtilmesi özellikle önemlidir.

Örnek: Çalışan, yöneticisinin görebileceğini düşündüğü ankette iş memnuniyetini olduğundan yüksek işaretleyebilir. Aynı sorular anonim uygulandığında daha eleştirel yanıtlar çıkabilir. Bu, veri toplama koşullarının sonuç üzerindeki etkisidir.

2.4 Tek bir yaklaşım her soruya yetmez

Araştırma sorusu, kullanılacak yaklaşımın ilk belirleyicisidir.

Örnek: Çevrim içi ders memnuniyetinin ortalamasını bulmak için anket kullanılabilir. Memnuniyetsizliğin hangi deneyimlerden kaynaklandığını anlamak için aynı çalışmaya görüşmeler eklenebilir. Böyle bir tasarım karma yaklaşıma örnektir.

Dikkat: Felsefi yaklaşım bir etiket yarışına dönüşmemelidir. Araştırma sorusu, kullanılacak veri ve yapılacak çıkarım birbiriyle tutarlı olmalıdır. Sayısal dağılımı bilmek ile insanların deneyimini anlamak farklı bilgi ihtiyaçlarıdır.

Örnek: “Çalışanların iş doyumu ortalama kaç puandır?” nicel ölçüme uygundur. “Çalışanlar iş doyumunu hangi deneyimler üzerinden tanımlıyor?” nitel yaklaşımı gerektirebilir. Yöntem, sorunun biçiminden türetilmelidir.

Karıştırılan kavramlar

• Ontoloji: “Neyin var olduğu”; gerçekliğin niteliği (§2.2)
  Epistemoloji: “Onu nasıl bilebileceğimiz”; güvenilir bilgiye ulaşma (§2.2)
• Pozitivist / post-pozitivist: Gözlenebilir düzenlilikler; ölçme, test; nicel desenler (§2.2)
  Yorumlayıcı: Gerçeklik anlamlar ve etkileşimlerle kurulur; deneyim, anlam; nitel desenler (§2.2)
• Yorumlayıcı: Vurgu deneyim, anlam, bağlamdadır (§2.2)
  Pragmatik: Problem için işe yarayan yaklaşım seçilir; karma yöntem dahil esnek (§2.2)
• Nicel soru kalıbı: “Kaç?”, “ne düzeyde?”, “ilişki var mı?” (§2.4)
  Nitel soru kalıbı: “Nasıl?”, “neden?”, “nasıl deneyimleniyor?” (§2.4)

Hafta 2 soruları

1. Notta bilim felsefesi araştırma yöntemleri dersinde neden yer alır?
   1. Yöntem seçimlerinin arkasındaki varsayımları görünür kıldığı için
   2. Felsefi tartışmaların ayrıntılı ezberlenmesi gerektiği için
   3. Yalnızca nicel yöntemleri desteklediği için
   4. Anket ile görüşme arasındaki seçimi belirlediği için
   5. Sonuçların kesin doğruluğunu garanti ettiği için
2. “Örgüt kültürü çalışanlardan bağımsız olarak var olan bir gerçeklik midir, yoksa çalışanların ortak anlamlandırmalarıyla mı oluşur?” sorusu notta hangi kavramla ilişkilendirilir?
   1. Epistemoloji
   2. Ontoloji
   3. Pragmatizm
   4. Post-pozitivizm
   5. Karma yöntem
3. Notta “sosyal gerçeklik insanların anlamları ve etkileşimleriyle kurulur” diyen yaklaşım hangisidir?
   1. Pozitivist
   2. Post-pozitivist
   3. Yorumlayıcı
   4. Pragmatik
   5. Karma
4. Aşağıdakilerden hangisi notta sosyal bilimlerin özel güçlükleri arasında yer almaz?
   1. Katılımcının araştırmanın farkında olabilmesi
   2. Kavramların doğrudan gözlenememesi
   3. Araştırmacının yorumlama kararlarının sonucu etkilemesi
   4. Gerçekliğin araştırmacıdan bağımsız tek bir yapı olması zorunluluğu
   5. Aynı kişinin farklı bağlamlarda farklı yanıt verebilmesi
5. Çalışan, yöneticisinin görebileceğini düşündüğü ankette iş memnuniyetini olduğundan yüksek işaretliyor; anonim uygulamada daha eleştirel yanıtlar çıkıyor. Notta bu durum neyin örneğidir?
   1. Ölçeğin geçerliliğinin kanıtlanmasının
   2. Karma yöntemin zorunluluğunun
   3. Hipotezin yönlü kurulmasının
   4. Örneklemin evreni temsil etmesinin
   5. Veri toplama koşullarının sonuç üzerindeki etkisinin
6. “Çevrim içi ders memnuniyetinin ortalaması nedir?” sorusuna anket, “memnuniyetsizlik hangi deneyimlerden kaynaklanıyor?” sorusuna görüşme ekleniyor. Notta bu tasarım nasıl adlandırılır?
   1. Karma yaklaşım
   2. Pozitivist yaklaşım
   3. Yorumlayıcı yaklaşımın tek başına kullanımı
   4. Ontolojik tercih
   5. Kesitsel betimleme
7. Lisans düzeyinde amaç, felsefi tartışmaları ayrıntılı biçimde ezberlemektir. (Doğru / Yanlış)
8. Pragmatik yaklaşımda tek bir felsefi yöntem zorunlu değildir; problem için işe yarayan yaklaşım seçilir. (Doğru / Yanlış)
9. “Memnuniyet”, “güven” ve “motivasyon” gibi kavramlar doğrudan gözlenebilir. (Doğru / Yanlış)
10. “Nasıl?” ve “neden?” soruları nitel yöntemlere daha yakındır. (Doğru / Yanlış)
11. Ontoloji ile epistemolojiyi birer cümleyle ayırınız.
12. Pozitivist/post-pozitivist, yorumlayıcı ve pragmatik yaklaşımı gerçekliğe bakış ve yöntem yönelimi bakımından yazınız.

Hafta 3 · Bilimsel Araştırma Süreci ve Araştırma Probleminin Belirlenmesi

Araştırma aşamaları birbirinden kopuk değildir; konu, problem, araştırma sorusu, amaç ve alt sorular birbirini izleyen, birbiriyle tutarlı kararlardır.

Öz maddeleri

• Araştırma süreci düz bir çizgiden çok geri dönüşleri olan bir planlama döngüsüdür; notta 10 aşama sıralanır. §3.1
• Konu bir alanı işaret eder; problem o alandaki bilgi ihtiyacını açıklar; araştırma sorusu bu ihtiyacı cevaplanabilir biçime dönüştürür. §3.2
• İyi problem cümlesinde en az bağlam, incelenen olgu ve bilgi ihtiyacı görünür; ders sunumunda dört bileşen: bağlam, durum, bilinmeyen, önem. §3.2, H3 · Örnekler
• İyi soru özellikleri (§3.3): açık, çok geniş değil, veriyle cevaplanabilir, uygulanabilir, etik olarak savunulabilir, yönlendirici değil. Sunumdaki kısa ezber: AÇIK – SINIRLI – ARAŞTIRILABİLİR – ANLAMLI – ETİK. §3.3, H3 · Örnekler
• Amaç cümlesi soruyu tekrar etmez; araştırmanın yapacağı işi açıklar. Alt sorular ana soruyu yönetilebilir parçalara böler. Problem–amaç–soru–yöntem zinciri tutarlı olmalıdır. §3.4
• Hipotez: soruya verilen test edilebilir beklenti; her araştırmada şart değildir. İlişki ile neden aynı şey değildir. §H3 · Örnekler
• Etik, veri toplarken değil, soru kurarken başlar. §H3 · Örnekler

3.1 Araştırma süreci bir karar zinciridir

Aşamalar birbirinden kopuk değildir. Güvenilir bir ölçeğin bulunması veri toplama aracını etkiler; örnekleme erişimindeki sorun soru kapsamını daraltabilir; pilot uygulama maddelerin yeniden yazılmasını gerektirebilir.

1. Araştırma alanı ve problemin belirlenmesi
2. İlgili literatürün incelenmesi
3. Amaç ve araştırma sorularının oluşturulması
4. Gerekirse hipotezlerin geliştirilmesi
5. Araştırma yaklaşımı ve tasarımının seçilmesi
6. Evren, örneklem ve veri kaynaklarının belirlenmesi
7. Veri toplama aracının veya yönteminin planlanması
8. Veri toplama
9. Veri analizi
10. Bulguların yorumlanması ve raporlama

Dikkat: Aşamalar kitaplarda sıralı gösterilse de gerçek araştırma çoğu zaman döngüseldir. Literatür taraması problemin fazla geniş olduğunu gösterebilir; pilot uygulama anket sorularının anlaşılmadığını ortaya çıkarabilir; veri analizi yeni bir sınırlılığı görünür kılabilir. Araştırmacı gerektiğinde önceki aşamalara döner.

Örnek: Araştırmacı başlangıçta Türkiye’deki tüm üniversite öğrencilerini incelemek ister. Veri erişimi yalnızca iki üniversiteyle sınırlıysa hedefini yeniden tanımlaması ve genellemesini bu sınır içinde yapması gerekir.

Ezber ipucu (notta geçmez): 10 aşamanın ilk üçü “problem – literatür – soru”, son üçü “toplama – analiz – yorum”. Ortadaki dört kararı (hipotez, tasarım, evren-örneklem, araç) bu iki grubun arasına yerleştir.

3.2 Konu, problem ve araştırma sorusu

Konu bir alanı işaret eder; problem o alandaki bilgi ihtiyacını açıklar; araştırma sorusu bu ihtiyacı cevaplanabilir biçime dönüştürür. Bu üç düzey karıştırılırsa çalışma ya çok geniş kalır ya da neyi cevaplamaya çalıştığı belirsizleşir.

Dikkat: İyi problem cümlesinde en azından bağlam, incelenen olgu ve bilgi ihtiyacı görünür olmalıdır. “Gençler sosyal medyaya bağımlı mı?” gibi yargı yüklü sorular kavramı önceden etiketler ve araştırmacıyı belirli bir sonuca iter; daha nötr ve ölçülebilir ifadeler tercih edilmelidir.

3.3 İyi araştırma sorusunun özellikleri

Küçük fakat açık ve yapılabilir bir soru, çok büyük fakat belirsiz bir sorudan daha değerlidir. Yalnızca değer yargısı içeren sorular bilimsel araştırma sorusuna dönüşmekte zorlanır.

1. Açık ve anlaşılırdır.
2. Çok geniş değildir; kim, nerede, hangi değişken/deneyim mümkün olduğunca nettir.
3. Veri toplanarak cevaplanabilir.
4. Araştırmanın süresi ve kaynakları içinde uygulanabilir.
5. Etik olarak savunulabilir.
6. Önceden sonucu dikte eden yönlendirici dil kullanmaz.

Örnek: “Sosyal medya kötü müdür?” araştırılabilirlik açısından zayıftır. “Günde üç saatten fazla sosyal medya kullanan öğrencilerin akademik motivasyon puanları, daha az kullanan öğrencilerden farklı mıdır?” daha açık ve ölçülebilirdir.

3.4 Amaç ve alt sorular

Amaç cümlesi araştırma sorusunu farklı kelimelerle tekrar etmekten ibaret değildir; araştırmanın yapacağı işi açıklar. Çalışmanın neyi belirlemek, açıklamak, karşılaştırmak veya anlamak istediğini belirtir ve araştırma sorusuyla aynı doğrultuda olmalıdır. Alt sorular büyük soruyu yönetilebilir parçalara böler; sayıları arttıkça her biri için veri ve analiz gerekir.

Örnek: Ana amaç “çalışanların uzaktan çalışma memnuniyetini ve memnuniyetle ilişkili faktörleri incelemek” olabilir. Alt sorular memnuniyet düzeyini, departmanlara göre farkı ve yönetici desteğiyle ilişkisini ayrı ayrı ele alabilir. Kampüs hizmetleri memnuniyetinde ulaşım, yemekhane, temizlik ve güvenlik ayrı alt sorular olabilir.

Hatırla: Problem “hangi faktörlerin ilişkili olduğunu” soruyorsa amaç yalnızca “düzeyi belirlemek” olmamalıdır. Problem–amaç–soru–yöntem zinciri aynı araştırma mantığını izlemelidir.

H3 · Örnekler Açıklayıcı örnekler ve karşılaştırmalar

Konu ≠ araştırma problemi

“Sosyal medya” araştırma problemi değildir; yalnızca problem arayacağımız alandır.

Geniş konudan araştırılabilir probleme: huni

Alan → Sosyal medya → Bağlam → Üniversite öğrencileri → Durum → Yoğun kullanım → Sonuç → Yalnızlık düzeyi → Sınır → 2026 güz dönemi / belirli kampüs

Konuyu daraltan huni §H3 · Örnekler

Örnek: Konu: sosyal medya. Gözlem: bazı öğrenciler çok uzun süre kullanıyor. Merak: bu kullanım sosyal iyi oluşla ilişkili olabilir mi? Problem: kullanım süresi ile yalnızlık düzeyi arasındaki ilişkinin ne olduğu bilinmiyor. Soru: kullanım süresi ile yalnızlık düzeyi arasında anlamlı bir ilişki var mı? Aynı mantık yemekhanede: gözlem “öğrenciler memnun değil”; problem memnuniyetin hangi hizmet özellikleriyle ilişkili olduğunun bilinmemesi; soru yemek kalitesi, bekleme süresi ve fiyat algısının memnuniyeti ne ölçüde açıkladığıdır.

İyi problem cümlesinin anatomisi: dört bileşen

Bağlam · Nerede / kimlerde? · Durum · Ne oluyor? · Bilinmeyen · Neyi bilmiyoruz? · Önem · Bunu bilmek neden değerli?

Dikkat: Bir problem “önemli” olabilir; ama sınırları ve bilinmeyeni açık değilse henüz araştırma problemine dönüşmemiştir.

Araştırma sorusu ve güçlü sorunun 5 ölçütü

Araştırma sorusu neye bakacağımızı söyler, hangi veriye ihtiyaç duyacağımızı belirler, yöntem seçimini yönlendirir, analizin sınırını çizer ve sonuçta neyi cevaplamamız gerektiğini netleştirir.

Açık · Okuyan herkes aynı şeyi anlar. · Sınırlı · Evren, bağlam ve kapsam belirlidir. · Araştırılabilir · Veriyle yanıtlanabilir. · Anlamlı · Bir bilgi ihtiyacına cevap verir. · Etik · Katılımcıya gereksiz zarar / baskı üretmez.

Sunumdaki kısa ezber: AÇIK – SINIRLI – ARAŞTIRILABİLİR – ANLAMLI – ETİK. H1’deki 5 nitelikten farklıdır (karıştırılanlara bak).

Soruyu sınırlandırmanın dört anahtarı

Kim? · Öğrenciler mi, çalışanlar mı, tüketiciler mi? · Nerede? · Belirli kampüs, şehir, kurum, platform? · Ne zaman? · Belirli dönem / olay öncesi-sonrası? · Neye bakıyoruz? · Hangi değişken, deneyim veya süreç?

Örnek: “İş stresi tükenmişliği etkiler mi?” → “Devlet hastanesi çalışanlarında algılanan iş stresi ile tükenmişlik düzeyi arasında ilişki var mıdır?” Sınır koymak araştırmayı küçültmez; yapılabilir hâle getirir.

Amaç cümlesi ve soru–amaç uyumu

Amaç cümlesinde “kanıtlamak”, “doğrulamak” yerine incelemek, belirlemek, karşılaştırmak, açıklamak gibi nötr fiiller tercih edilir. Kontrol: sorudaki temel kavramlar amaç cümlesinde de görünür mü?

Alt sorular

Alt soru yeni bir araştırma açmaz; ana soruya cevap vermeyi kolaylaştırır. Ana soru: kullanım süresi ile yalnızlık arasında ilişki var mıdır?

1. Öğrencilerin günlük kullanım süreleri nasıldır?
2. Öğrencilerin yalnızlık düzeyleri nasıldır?
3. Kullanım süresi cinsiyet / sınıf düzeyine göre farklılaşır mı?
4. Kullanım süresi ile yalnızlık arasında ilişki var mıdır?

Kavramdan değişkene, roller ve değişken türü

Dikkat: İlişkisel bir çalışma, bağımsız değişkenin bağımlı değişkene “neden olduğunu” tek başına kanıtlamaz.

Aynı kavram farklı ölçülebilir: “sosyal medya kullanımı” süre, sıklık, platform sayısı veya ölçek puanı olabilir.

İşlemselleştirme: “Bunu nasıl ölçeceğim?”

İşlemselleştirme, soyut kavramı gözlenebilir ve ölçülebilir bir göstergeye çevirme işlemidir.

Hipotez: soruya verilen test edilebilir beklenti

Her araştırmada hipotez şart değildir; özellikle keşfedici ve birçok nitel çalışmada araştırma soruları yeterli olabilir. Soru: kullanım süresi ile yalnızlık arasında ilişki var mıdır? Hipotez: kullanım süresi arttıkça yalnızlık düzeyinin artacağı beklenmektedir.

Hatırla: Hipotez “istediğimiz sonuç” değil; kuramsal gerekçeye dayalı ve verilerle yanlışlanabilir bir beklentidir.

Açık · Değişkenler belli. · Test edilebilir · Veriyle sınanabilir. · Yönlü / yönsüz · İlişkinin yönü gerekiyorsa belirtilir. · Gerekçeli · Kuram / önceki bulgu / mantıkla desteklenir.

İyi hipotezin 4 özelliği (veri gelmeden önce kurulmuş açık bir beklenti) §H3 · Örnekler

Yönlü hipotez daha güçlü bir iddia taşır; yönün gerekçesi yoksa yönsüz ifade daha uygundur. “Çünkü öyle düşünüyorum” yeterli gerekçe değildir.

Dikkat: “ilişki” ile “neden” aynı şey değildir

Araştırma sorusundaki fiil, tasarımın iddiasını aşmamalıdır. Nedensellik iddiası; tasarım, zaman sıralaması ve alternatif açıklamaların kontrolü bakımından daha güçlü kanıt ister.

Etik, veri toplarken değil, soru kurarken başlar

Dikkat: Etik açıdan sorunlu bir soruyu “anketi anonim yaparak” her zaman düzeltemezsiniz; bazen sorunun kendisini değiştirmek gerekir.

Örnek: “Telefon kullanan öğrenci başarısız olur.”

Dikkat: Bu taslak ilişkiyi inceler; tek başına “telefon kullanımı başarısızlığa neden olur” sonucunu kuramaz. Nottaki uyarı: bu yalnızca bir olası çözümdür; farklı ama tutarlı tasarımlar da kurulabilir.

Karıştırılan kavramlar

• Konu: Geniş bir alanı söyler: “sosyal medya” (§3.2)
  Araştırma problemi: O alan içinde açıklanması gereken belirli durum; bilinmeyen ve sınır belli (§3.2, H3 · Örnekler)
• Problem: Bilgi ihtiyacını açıklar (§3.2)
  Araştırma sorusu: İhtiyacı veriyle cevaplanabilir biçime dönüştürür (§3.2)
• Araştırma sorusu: Soru biçimindedir (H3 · Örnekler)
  Amaç cümlesi: Aynı niyeti bildirim cümlesine dönüştürür; araştırmanın yapacağı işi açıklar (§3.4, H3 · Örnekler)
• Güçlü sorunun 5 ölçütü (H3): Açık, sınırlı, araştırılabilir, anlamlı, etik (H3 · Örnekler)
  İyi sorunun 5 niteliği (H1): Açık, sınırlandırılmış, araştırılabilir, tarafsız, uygulanabilir (H1 · Örnekler)
• Yönlü hipotez: İlişkinin yönü hakkında da beklenti kurar: “arttıkça … artar” (H3 · Örnekler)
  Yönsüz hipotez: İlişkinin varlığını öngörür, yönünü söylemez (H3 · Örnekler)
• Alt soru: Ana soruya cevap vermeyi kolaylaştıran yönetilebilir parça; yeni araştırma açmaz (§3.4)
  Ana soru: Büyük, tüm araştırmanın sorusu (§3.4)
• Daha güvenli fiil: İlişkili midir? Farklılaşmakta mıdır? Ne düzeydedir? (H3 · Örnekler)
  Dikkat gerektiren fiil: Etkiler mi? Neden olur mu? Başarıyı düşürür mü? (H3 · Örnekler)

Hafta 3 soruları

1. Notta araştırma süreci için aşağıdaki nitelemelerden hangisi kullanılır?
   1. Düz bir çizgi biçiminde, geri dönüşsüz bir süreç
   2. Yalnızca veri toplama aşamasından oluşan süreç
   3. Geri dönüşleri olan bir planlama döngüsü
   4. Yalnızca nicel araştırmalara özgü bir süreç
   5. Her aşamanın birbirinden kopuk olduğu bir süreç
2. Araştırmacı Türkiye’deki tüm üniversite öğrencilerini incelemek istiyor, ancak veri erişimi iki üniversiteyle sınırlı. Notun örneğine göre ne yapmalıdır?
   1. Genellemeyi yine tüm üniversitelere yapmalıdır
   2. Hedefini yeniden tanımlayıp genellemesini bu sınır içinde yapmalıdır
   3. Araştırmayı bırakmalıdır
   4. Veri toplama aşamasını atlamalıdır
   5. Yalnızca nitel veri kullanmalıdır
3. Notun tablosunda “sosyal medya kullanımı” hangi düzeye örnektir ve neden?
   1. Problem; bağlamı tanımlar
   2. Araştırma sorusu; veriyle cevaplanabilir
   3. Konu; çok geniş, neyin, kimde, hangi boyutunun inceleneceği belirsiz
   4. Amaç; araştırmanın yapacağı işi açıklar
   5. Hipotez; test edilebilir beklentidir
4. Aşağıdakilerden hangisi notta iyi araştırma sorusunun özellikleri arasında yer almaz?
   1. Mutlaka çok özgün ve karmaşık olması
   2. Önceden sonucu dikte eden yönlendirici dil kullanmaması
   3. Veri toplanarak cevaplanabilmesi
   4. Etik olarak savunulabilir olması
   5. Araştırmanın süresi ve kaynakları içinde uygulanabilir olması
5. Ders sunumundaki “güçlü araştırma sorusunun 5 ölçütü” (AÇIK – SINIRLI – ARAŞTIRILABİLİR – ANLAMLI – ETİK) içinde H1 sunumundaki “iyi araştırma sorusunun 5 niteliği”nde bulunmayan hangisidir?
   1. Açık
   2. Araştırılabilir
   3. Sınırlı (sınırlandırılmış)
   4. Anlamlı
   5. Uygulanabilir
6. Notta amaç cümlesi için hangi ifade doğrudur?
   1. Araştırma sorusunu farklı kelimelerle tekrar eder
   2. Araştırmanın yapacağı işi açıklar ve soruyla aynı doğrultuda olmalıdır
   3. Soruyla ilgisiz bir konuya kayabilir
   4. “Kanıtlamak” gibi kesin fiillerle yazılmalıdır
   5. Yalnızca nitel çalışmalarda kullanılır
7. Aşağıdakilerden hangisi notta “daha güvenli ifadeler” arasında yer alır?
   1. Hangi faktörlerle ilişkilidir?
   2. Sonucu artırır mı?
   3. Neden olur mu?
   4. Başarıyı düşürür mü?
   5. Etkiler mi?
8. “Yalnızlık” kavramının “yalnızlık ölçeği toplam puanı” ile ölçülmesi notta hangi işleme örnektir?
   1. Hipotez kurmaya
   2. Amaç cümlesi yazmaya
   3. Alt soru oluşturmaya
   4. İşlemselleştirmeye
   5. Konuyu daraltmaya
9. Sosyal medya kullanım süresi ile yalnızlık ilişkisinde yaş, sınıf ve çalışma durumu notta hangi role örnek verilir?
   1. Açıklayıcı değişken
   2. Sonuç değişkeni
   3. Hipotez
   4. Kategorik değişken
   5. Kontrol / diğer değişken
10. Araştırma aşamaları birbirinden kopuk, tek yönlü ve geri dönüşsüzdür. (Doğru / Yanlış)
11. “Gençler sosyal medyaya bağımlı mı?” gibi yargı yüklü sorular araştırmacıyı belirli bir sonuca itebilir. (Doğru / Yanlış)
12. Hipotez, kişinin istediği sonuçtur. (Doğru / Yanlış)
13. Bir araştırma sorusunun etik sorunu, anketi anonim yaparak her zaman düzeltilebilir. (Doğru / Yanlış)
14. Soru ve amaç cümlesindeki temel kavramların ikisinde de görünmesi gerekir. (Doğru / Yanlış)
15. Konu, problem ve araştırma sorusunu birer cümleyle ayırınız ve notun “sosyal medya” örneğini kullanınız.
16. Soruyu sınırlandırmanın dört anahtarını ve her birinin sorusunu yazınız.

Hafta 4 · Literatür Taraması

Literatür taraması konu hakkında kaynak toplamak değil, araştırma problemine hizmet eden sistematik bir tarama yapmaktır: anahtar kelime, arama dizgesi, kaynak seçimi, matris ve sentez.

Öz maddeleri

• Literatür taraması yalnız giriş bölümünü doldurmak için yapılmaz; araştırma problemini mevcut bilgi içinde konumlandırır ve katkıyı görünür kılar. §4.1
• Kaynak türleri farklı amaçlara hizmet eder: hakemli makale, derleme, tez, kitap, resmî rapor / istatistik. Seçim yalnız “akademik mi değil mi?” ayrımına indirgenmemelidir. §4.2
• Arama dizgesinde benzer kavramlar OR, farklı kavram kümeleri AND ile birleştirilir; tırnak işareti tam ifadeyi birlikte arar. §4.3
• Her bulunan kaynak çalışmaya dahil edilmez; matris, kaynağın araştırmaya ne kattığını da kaydeder. §4.4
• Sentez, ortak sonucu mekanik biçimde tekrarlamak değil; çalışmaların hangi koşullarda benzer, hangi koşullarda farklı sonuç verdiğini tartışmaktır. §4.5
• Bugünün 5 temel cümlesi: dayanak kurar; her kaynak uygun değildir; kelime ve arama yeri; sistemli kayıt; özet değil sentez. §H4 · Örnekler

4.1 Literatür taraması ne işe yarar?

İyi bir tarama; kavramların nasıl tanımlandığını, hangi değişkenlerin birlikte incelendiğini, hangi örneklemlerin kullanıldığını ve hangi sonuçların tutarlı veya çelişkili olduğunu gösterir. Böylece araştırmacı kendi çalışmasının gerçekten ne ekleyebileceğini görür. Amaç, araştırma probleminin mevcut bilgi içinde nerede durduğunu anlamaktır.

1. Konuda nelerin bilindiğini belirler.
2. Kavram ve değişkenlerin nasıl tanımlandığını gösterir.
3. Yaygın ölçme araçları ve yöntemler hakkında fikir verir.
4. Benzer ve çelişkili bulguları görünür kılar.
5. Araştırma probleminin gerekçesini güçlendirir.
6. Gereksiz tekrar araştırmalarının önüne geçer.

Örnek: “Telefon kullanımı ve başarı” konusundaki çalışmaların çoğu yalnız kullanım süresine bakmışsa, kullanım amacı veya öz denetim gibi değişkenlerin incelenmesi yeni bir katkı oluşturabilir. Boşluk, “hiç çalışma yok” demek zorunda değildir.

4.2 Kaynak türleri

Hakemli makaleler belirli araştırma sorularının güncel sonuçlarını verirken, derleme çalışmalar alanın genel haritasını sunabilir. Kitaplar kavramsal ve kuramsal temeli güçlendirir; resmî raporlar güncel bağlam ve istatistik sağlayabilir.

Örnek: Türkiye’de genç işsizliğini inceleyen bir çalışmada TÜİK verisi işsizlik oranını vermek için uygundur; işsizliğin psikolojik etkisini açıklamak için ise hakemli araştırma makalelerine ihtiyaç vardır.

4.3 Anahtar kelime ve arama dizgesi

Tek bir kelimeye bağlı kalmak önemli çalışmaları kaçırabilir. Kavramların farklı yazımları, eş anlamlıları ve İngilizce karşılıkları düşünülmelidir. Çok geniş arama binlerce ilgisiz sonuç üretirken, aşırı dar arama da alanı olduğundan küçük gösterebilir; arama birkaç denemeyle geliştirilir.

Örnek: “employee turnover” tek başına çok geniş olabilir. “(employee turnover OR turnover intention) AND (job satisfaction OR organizational commitment) AND hospital” gibi bir dizge, kavramları birlikte aramayı sağlar.

Hatırla: (“social media use” OR “screen time”) AND (“academic achievement” OR GPA) AND (“university students”)

4.4 Kaynak seçimi ve literatür matrisi

Her bulunan kaynak çalışmaya dahil edilmemelidir. Uygunluk, güncellik, yöntemsel kalite, bağlam ve araştırma sorusuna katkı birlikte değerlendirilmelidir. Literatür matrisi okunan her kaynağın yalnız bibliyografik bilgisini değil, araştırmaya ne kattığını da kaydetmelidir; kaynakların tema temelinde gruplanmasını kolaylaştırır ve özellikle dönem ödevi ve araştırma önerisi yazarken ciddi kolaylık sağlar.

Tablo yalnızca mantığı göstermek için hazırlanmıştır.

Örnek: Bir makalede “n=420 üniversite öğrencisi, anket, sosyal medya süresi ile motivasyon arasında zayıf negatif ilişki” biçiminde not tutmak, bu çalışmayı sonradan benzer bulgularla aynı tema altında değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Ezber ipucu (notta geçmez): Sütunları şu sırayla aklında tut: kim / yıl – ne için – kimle ve nasıl – ne buldu – bana ne katıyor.

4.5 Özetlemekten sentezlemeye

Sentez, kaynakların ortak sonucunu mekanik biçimde tekrar etmek değildir. Çalışmaların hangi koşullarda benzer, hangi koşullarda farklı sonuç verdiğini tartışmak gerekir. Örneklem, ülke, sektör, ölçme aracı veya araştırma tasarımı farklılıkları çelişkili sonuçları açıklayabilir.

Örnek: Üç çalışmadan ikisi iş doyumu ile işten ayrılma niyeti arasında güçlü ilişki, biri zayıf ilişki bulmuşsa “sonuçlar çelişkilidir” deyip geçmek yerine üçüncü çalışmanın farklı sektör veya farklı ölçek kullanıp kullanmadığı incelenmelidir.

Dikkat: Araştırma boşluğu yalnızca “kimse çalışmamış” demek değildir. Farklı bir bağlamın yeterince çalışılmaması, belirli bir grubun ihmal edilmesi, hep aynı yöntemin kullanılması, kuramsal mekanizmanın açıklanmaması veya bulguların birbiriyle çelişmesi de araştırma boşluğu oluşturabilir.

Tanım. Sistematik derleme sıradan literatür taramasından daha katı bir protokol gerektirir. PRISMA 2020, sistematik derlemelerin arama ve raporlama süreçlerini şeffaflaştırmak için kullanılan yaygın bir raporlama kılavuzudur (Page et al., 2021). §4.5, ileri düzey not

H4 · Örnekler Açıklayıcı örnekler ve karşılaştırmalar

Dersin odağı: konu hakkında kaynak toplamak değil, araştırma problemine hizmet eden sistematik bir literatür taraması yapmayı öğrenmek. Akış: neden önemli, nerede aranır, anahtar kelime nasıl kurulur, kaynak nasıl seçilir, not nasıl tutulur.

Hatırla: Literatür taraması, “konu hakkında biraz okuma” değil; araştırma kararlarını gerekçelendirme sürecidir.

Literatür taraması nedir, ne değildir?

Nerede arama yapılır?

Dikkat: Blog yazısı, anonim internet sayfası ve doğrulanmamış içerik akademik kaynak yerine geçmez. Wikipedia başlangıç fikri verebilir; ama doğrudan kaynakça yerine kullanılmamalıdır.

Anahtar kelime oluşturma: beş adım

1. Araştırma konusundaki temel kavramları belirle.
2. Her kavram için eş anlamlı / yakın anlamlı sözcük üret.
3. Türkçe ve İngilizce karşılıkları düşün.
4. Gerekirse hedef grup veya bağlam ekle.
5. Çok geniş aramayı daralt; çok dar aramayı genişlet.

Örnek: Konu: sosyal medya kullanımı ve akademik başarı → sosyal medya / social media; akademik başarı / academic achievement; üniversite öğrencileri / university students. Örnek tam arama: ("social media" OR Instagram OR TikTok) AND ("academic achievement" OR GPA) AND ("university students")

Kaynak seçerken nelere bakılır?

Bulduğun her kaynak kullanılacak diye bir kural yoktur.

Başlık · Araştırma konuna uygun mu? · Özet · Senin problemine gerçekten yakın mı? · Örneklem ve bağlam · Sana benziyor mu? · Yöntem · Sana örnek olabilecek nitelikte mi? · Güncellik ve güvenilirlik · Kaynak güncel ve güvenilir mi?

Hatırla: Pratik ölçüt: “Bu kaynak benim araştırma sorumu netleştirmeye, gerekçelendirmeye veya tasarlamaya yardım ediyor mu?”

Matris neden gerekli?

Matriste en az şu sütunlar olabilir: yazar / yıl; araştırmanın amacı; örneklem / bağlam; yöntem; temel bulgu; benim çalışmama katkısı / notum. Okuduğun kaynağı tekrar tekrar aramak zorunda kalmazsın; benzer ve farklı çalışmalar daha kolay karşılaştırılır; yazarken hangi kaynaktan ne kullanacağını net biçimde görürsün.

Zayıf yaklaşım ve daha güçlü yaklaşım

Ana fikir: yazarları tek tek sıralamak yerine ortak eğilimleri, farkları ve eksikleri görünür kıl.

Sık yapılan hatalar

1. Sadece ilk bulunan kaynaklarla yetinmek
2. Kaynağı okumadan yalnızca özete güvenmek
3. Konudan uzak ama “akademik görünen” her çalışmayı eklemek
4. Not tutmadan okumak
5. Kaynak göstermeyi sona bırakmak
6. Yalnızca kendi fikrini doğrulayan çalışmaları seçmek

Bugünün 5 temel cümlesi

1. Literatür taraması, araştırma sorusuna dayanak kurar.
2. Her kaynak uygun kaynak değildir.
3. İyi tarama, iyi anahtar kelimeler ve doğru arama yerleriyle başlar.
4. Okunan kaynaklar sistemli biçimde kaydedilmelidir.
5. Güçlü literatür bölümü, sadece özet değil sentez üretir.

Karıştırılan kavramlar

• Hakemli makale: Güncel araştırma sorusu, yöntem ve bulgu sağlar (§4.2)
  Derleme makalesi: Alanı hızlı haritalar; birincil araştırmaların yerine tamamen geçmez (§4.2)
• OR: Benzer kavramları genişletir (§4.3, H4 · Örnekler)
  AND: Farklı kavramları birleştirir (§4.3, H4 · Örnekler)
• Özetlemek: “A şunu buldu, B bunu buldu” biçiminde yazarları sıralar (§4.5)
  Sentezlemek: Ortak örüntüleri, çelişkileri ve olası nedenleri tartışır (§4.5)
• Araştırma boşluğu: “kimse çalışmamış”: Yalnızca bu anlama geldiği düşünülür (§4.5)
  Araştırma boşluğu: notun kapsamı: Farklı bağlam, ihmal edilen grup, hep aynı yöntem, açıklanmayan mekanizma, çelişen bulgular da boşluktur (§4.5)
• Sıradan literatür taraması: Araştırma problemine hizmet eden tarama (§4.1)
  Sistematik derleme: Daha katı protokol gerektirir; PRISMA 2020 raporlama kılavuzudur (§4.5)
• Kitap / kitap bölümü: Kuramsal ve kavramsal temel; güncellik kontrol edilmeli (§4.2)
  Resmî rapor / istatistik: Bağlam, eğilim ve kurumsal veri; veri üretim yöntemi önemli (§4.2)

Hafta 4 soruları

1. Aşağıdakilerden hangisi notta literatür taramasının işlevleri arasında yer almaz?
   1. Konuda nelerin bilindiğini belirlemek
   2. Araştırmanın veri toplama sürecini otomatik olarak sonlandırmak
   3. Benzer ve çelişkili bulguları görünür kılmak
   4. Gereksiz tekrar araştırmalarının önüne geçmek
   5. Araştırma probleminin gerekçesini güçlendirmek
2. Notun örneğinde genç işsizliğinin psikolojik etkisini açıklamak için hangi kaynak türüne ihtiyaç vardır?
   1. TÜİK verisine
   2. Blog yazılarına
   3. Yalnızca derleme makalelerine
   4. Hakemli araştırma makalelerine
   5. Wikipedia maddelerine
3. Notta derleme makalesi için yapılan uyarı hangisidir?
   1. Birincil araştırmaların yerine tamamen geçmez
   2. Kalite değişken olabilir
   3. Güncellik kontrol edilmelidir
   4. Yalnızca resmî kurumlarca yazılır
   5. Kaynakça bölümü içermez
4. Arama dizgesinde farklı kavram kümelerini birleştirmek için hangi operatör kullanılır?
   1. OR
   2. Tırnak işareti
   3. AND
   4. Parantez
   5. İngilizce karşılık
5. Aşağıdakilerden hangisi notta araştırma boşluğu oluşturabilecek durumlar arasında yer almaz?
   1. Farklı bir bağlamın yeterince çalışılmaması
   2. Belirli bir grubun ihmal edilmesi
   3. Hep aynı yöntemin kullanılması
   4. Bulguların birbiriyle çelişmesi
   5. Konuyla ilgili çok sayıda çalışmanın bulunması
6. Üç çalışmadan ikisi güçlü, biri zayıf ilişki bulmuşsa notun önerdiği yaklaşım hangisidir?
   1. “Sonuçlar çelişkilidir” deyip geçmek
   2. Üçüncü çalışmanın farklı sektör veya ölçek kullanıp kullanmadığını incelemek
   3. Zayıf ilişki bulan çalışmayı kaynakçadan çıkarmak
   4. Yalnızca güçlü ilişkiyi bulanları yazmak
   5. Yazarları sırayla özetlemek
7. PRISMA 2020 için notta hangi ifade kullanılır?
   1. Sistematik derlemelerin arama ve raporlama süreçlerini şeffaflaştırmak için kullanılan yaygın bir raporlama kılavuzudur
   2. Anahtar kelime üretme yöntemidir
   3. Nitel veri analiz tekniğidir
   4. Hakemli dergi indeksidir
   5. Literatür matrisi şablonudur
8. Ders sunumundaki “pratik ölçüt” kaynak seçiminde hangi soruya dayanır?
   1. Kaynağın başlığı İngilizce mi?
   2. Kaynak en çok atıf almış mı?
   3. Kaynak benim araştırma sorumu netleştirmeye, gerekçelendirmeye veya tasarlamaya yardım ediyor mu?
   4. Kaynak kitap biçiminde mi?
   5. Kaynağın yazarı tanınmış mı?
9. Literatür taraması yalnızca araştırmanın giriş bölümünü doldurmak için yapılır. (Doğru / Yanlış)
10. Bulunan her kaynağın çalışmaya dahil edilmesi gerekir. (Doğru / Yanlış)
11. Wikipedia başlangıç fikri verebilir; ama doğrudan kaynakça yerine kullanılmamalıdır. (Doğru / Yanlış)
12. Güçlü literatür bölümü ortak örüntüleri, çelişkileri ve olası nedenleri tartışır. (Doğru / Yanlış)
13. Literatür matrisinde en az hangi sütunlar bulunabilir? Altısını yazınız.
14. Arama dizgesi kurarken kullanılan dört ifadeyi (OR, AND, tırnak, parantez) işlevleriyle yazınız.

Hafta 5 · Kuram, Hipotez, Araştırma Modeli, Değişkenler, Varsayımlar ve Araştırma Önerisi

Bu hafta literatürden çıkan bilgi araştırma modeline ve öneri taslağına dönüşür; temel soru: “Okuduklarımdan hareketle araştırmamda neyi, neyle ilişkilendireceğim?”

Öz maddeleri

• Kavram soyut fikirdir (motivasyon, güven); kuram bu yapıların neden ve nasıl ilişkili olabileceğini açıklayan daha geniş sistemdir. Her araştırma büyük bir kuram test etmek zorunda değildir. §5.1
• Zincir: kavram → değişken → ölçüm → veri. §H5 · Örnekler
• 5 değişken rolü: bağımsız, bağımlı, aracı, düzenleyici, kontrol. Rol doğuştan sabit değildir; modeldeki konuma göre belirlenir. §5.2
• Hipotez test edilebilir beklentidir. Türler: yönlü, yönsüz, null (H0), alternatif (H1), fark hipotezi. Her araştırmada zorunlu değildir. §5.3, H5 · Örnekler
• Araştırma modeli = değişkenler arası ilişkinin özeti; kuramsal çerçeve = ilişkilerin neden beklenebileceğini açıklayan dayanak. Ok nedenselliği kanıtlamaz. §5.4
• Varsayım doğru kabul edilen ama doğrudan sınanmayan önkabuldür; sınırlılık kapsamı veya yorum gücünü azaltan koşuldur. §5.5
• Araştırma önerisi yapılmış çalışmanın raporu değil, yapılacak çalışmanın gerekçeli planıdır; 9 öğeli omurga. §5.6

5.1 Kuram ve kavram

Tanım. Kuram, belirli olgular arasındaki ilişkileri sistemli biçimde açıklamaya çalışan kavramlar ve önermeler bütünüdür.

Kuram araştırmacıya “bu değişkenler neden ilişkili olabilir?” sorusunun cevabını verir. Kavram ise motivasyon, güven, memnuniyet, örgütsel bağlılık gibi soyut fikirleri ifade eder. Araştırma yapılabilmesi için kavramların gözlenebilir veya ölçülebilir göstergelere dönüştürülmesi gerekir.

Dikkat: Her araştırma büyük bir kuram test etmek zorunda değildir; ancak değişkenlerin neden bir araya getirildiği mantıksal veya kuramsal biçimde gerekçelendirilmelidir.

Örnek: “Öz denetim” bir kavramdır. Öz denetimin telefon kullanımı ile akademik başarı arasındaki ilişkiyi açıklayan mekanizma olarak ele alınması, kavramların bir model içinde ilişkilendirilmesine örnektir.

5.2 Değişken türleri

Dikkat: Bir değişkenin rolü doğuştan sabit değildir. Aynı kavram bir araştırmada bağımsız, başka bir araştırmada bağımlı değişken olabilir; rol araştırma modelindeki konuma göre belirlenir. Bağımsız–bağımlı ayrımı araştırma sorusuna göre yapılır.

Örnek: Telefon kullanım süresi → akademik başarı ilişkisinde “çalışma süresi” aracı değişken olabilir. Telefon kullanımının etkisi birinci sınıf ve son sınıf öğrencilerinde farklıysa “sınıf düzeyi” düzenleyici değişken olarak düşünülebilir.

5.3 Hipotez ve hipotez türleri

Tanım. Hipotez, araştırma sorusuna ilişkin test edilebilir beklentidir.

Yönlü hipotez ilişkinin veya farkın yönünü belirtir; yönsüz hipotez yalnızca ilişki/fark bekler. Hipotezin kurulması için kuramsal veya ampirik gerekçe bulunmalıdır; araştırmacının kişisel beklentisi tek başına yeterli değildir.

Dikkat: Hipotez her araştırmada zorunlu değildir. Nicel araştırmalarda özellikle ilişkisel ve deneysel tasarımlarda yaygındır; betimleyici bir çalışmada kurulması zorunlu olmayabilir. Nitel araştırmalar çoğunlukla önceden belirlenmiş hipotez yerine araştırma sorularıyla ilerler.

Örnek: Yönlü: “İş doyumu arttıkça işten ayrılma niyeti azalır.” Yönsüz: “İş doyumu ile işten ayrılma niyeti arasında anlamlı ilişki vardır.”

5.4 Araştırma modeli ve kuramsal çerçeve

Araştırma modeli, çalışmada hangi değişkenlerin veya yapıların hangi ilişki içinde ele alındığını görsel veya sözel olarak özetler. Kuramsal çerçeve ise bu ilişkilerin neden beklenebileceğini açıklayan düşünsel dayanağı verir.

Yönetici desteği → İş doyumu → Örgütsel bağlılık

Nottaki örnek model §5.4

Dikkat: Model güzel bir şekilden ibaret değildir; her okun arkasında gerekçe olmalıdır. Okların yönü hangi değişkenin hangisini açıklamak için kullanıldığını gösterir; fakat tek başına ok çizmek nedenselliği kanıtlamaz.

Örnek: “Yönetici desteği → iş doyumu → örgütsel bağlılık” modelinde yönetici desteğinin doyumu neden etkileyebileceği ve doyumun bağlılıkla neden ilişkili olduğu literatür ve kuramla açıklanmalıdır.

Örnek: Akıllı telefon kullanım süresi → öz denetim → akademik başarı. Bu modelde öz denetim aracı değişken olarak düşünülmektedir. Kullanım amacının ilişkiyi güçlendirdiği veya zayıflattığı varsayılıyorsa kullanım amacı düzenleyici değişken olabilir.

5.5 Varsayımlar ve sınırlılıklar

Dikkat: Bu iki kavramı karıştırmamak gerekir. Katılımcıların soruları anlayabilecekleri veya kurumsal kayıtların yeterince doğru olduğu varsayılabilir; tek kurumda veri toplanması veya öz-bildirim ölçeği kullanılması sınırlılık olabilir.

Örnek: Çevrim içi ankette öğrencilerin soruları tek başlarına cevapladığı varsayılabilir. Ancak yalnız gönüllü öğrencilerin katılması, cevaplayıcıların evrenin tamamını temsil etmesini sınırlayabilir.

5.6 Bilimsel araştırma önerisinin omurgası

Araştırma önerisi yapılmış bir çalışmanın raporu değil, yapılacak çalışmanın gerekçeli planıdır. Problem, amaç, literatür, yöntem, örneklem, veri toplama ve analiz bölümleri birbirini desteklemelidir.

1. Başlık
2. Problem durumu ve literatür gerekçesi
3. Amaç ve önem
4. Araştırma soruları / hipotezler
5. Kuramsal veya kavramsal çerçeve
6. Yöntem: tasarım, evren-örneklem, veri toplama, analiz
7. Etik hususlar ve izinler
8. Zaman planı
9. Kaynakça ve ekler

Örnek: Öneride “öğrenci memnuniyetini belirlemek” amaçlanıyorsa hedef evren, seçilecek örneklem, kullanılacak memnuniyet ölçeği ve puanların nasıl özetleneceği açık biçimde belirtilmelidir. “Neden?” sorusu soran bir araştırmanın yalnız betimsel frekanslarla cevaplanması yeterli olmayabilir.

H5 · Örnekler Açıklayıcı örnekler ve karşılaştırmalar

Literatürden modele

Literatür taraması → Kavramlar ve ilişkiler → Araştırma modeli → Hipotez / öneri

Geçen haftadan bugüne geçiş §H5 · Örnekler

Literatür taraması tek başına bitiş değil; model kurmanın başlangıcıdır.

Kuram nedir, bileşenleri neler?

Kuram, olayları açıklamak için kullanılan düşünsel çerçevedir; sadece ezberlenecek büyük isimler listesi değildir. “Bu olay neden / nasıl gerçekleşiyor?” sorusuna açıklama getirir, kavramlar arasındaki ilişkiyi anlamlandırır, araştırma sorusunu ve hipotezleri gerekçelendirmeye yardım eder.

Örnek: “Öğrenciler neden ders sırasında telefona yöneliyor?” sorusunda kuram, davranışı yalnızca süreyle değil, ihtiyaç, alışkanlık, dikkat veya motivasyonla açıklamamıza yardım eder.

Kavram → değişken → ölçüm → veri

Kavram → Akademik başarı → Değişken → Başarı düzeyi → Ölçüm → GNO / not / test puanı → Veri → Sayısal kayıt

Soyut fikirden veriye §H5 · Örnekler

Kavram soyuttur, doğrudan gözlenmesi zordur. Değişken, kavramın araştırmada izlenen biçimidir. Ölçüm, değişkenin hangi veriyle temsil edileceğini gösterir.

Değişken türleri: sorular ve örnekler

Örnek: Örnek model: sosyal medya kullanım süresi → dikkat dağınıklığı → akademik başarı. Kontrol: önceki başarı. Düzenleyici: kullanım amacı. Süre tek başına her şeyi açıklamayabilir; dikkat dağınıklığı olası aracı değişkendir; kullanım amacı ilişkinin gücünü değiştirebilir.

İyi model sorusu: “Bu modelde kim, kimi, hangi mantıkla açıklıyor?” Model karmaşık olmak zorunda değildir; anlaşılır olmak zorundadır.

Hipotez: zayıf ve uygun ifade

Hipotez açık ve ölçülebilir değişkenler içermelidir; ilişkinin yönünü ya da fark beklentisini gösterebilir.

Alıştırma: “Motivasyon önemlidir.”, “Yapay zekâ öğrencileri tembelleştirir.”, “Aile desteği başarıyı etkiler.” ifadelerini test edilebilir hâle getirirken sor: Hangi değişken? Hangi yön? Hangi grup? Nasıl ölçülecek?

Varsayım ve sınırlılık: nottaki ek örnekler

Bilimsel araştırma önerisi: cevapladığı sorular

Öneri, araştırmayı yapmadan önce “ne yapacağım, neden yapacağım, nasıl yapacağım?” sorularına verilen plandır.

Örnek: Örnek iskelet. Başlık: Üniversite öğrencilerinde sosyal medya kullanım amacı ve akademik motivasyon. Problem: kullanım süresi ölçülmekte, ancak kullanım amacının motivasyonla ilişkisi yeterince net değildir. Amaç: kullanım amacının akademik motivasyonla ilişkisini incelemek. Model: kullanım amacı → akademik motivasyon; kontrol: sınıf düzeyi. Yöntem taslağı: nicel anket; üniversite öğrencileri; ölçek + demografik form.

Karıştırılan kavramlar

• Kuram: İlişkilerin neden ve nasıl olabileceğini açıklayan kavram ve önermeler bütünü (§5.1)
  Kavram: Motivasyon, güven gibi soyut fikir; ölçülebilir göstergeye dönüştürülmelidir (§5.1)
• Araştırma modeli: Değişkenlerin hangi ilişki içinde ele alındığının görsel veya sözel özeti (§5.4)
  Kuramsal çerçeve: İlişkilerin neden beklenebileceğini açıklayan düşünsel dayanak (§5.4)
• Varsayım: Doğru kabul edilen, doğrudan sınanmayan önkabul: “dürüst cevap verdiler” (§5.5)
  Sınırlılık: Kapsamı veya yorum gücünü azaltan koşul: “tek üniversite” (§5.5)
• Aracı değişken: Etkinin hangi mekanizmayla oluştuğunu açıklar: öz denetim (§5.2)
  Düzenleyici değişken: İlişkinin hangi koşullarda değiştiğini gösterir: kullanım amacı (§5.2)
• Yönlü hipotez: İlişkinin veya farkın yönünü belirtir (§5.3)
  Yönsüz hipotez: Yalnızca ilişki / fark bekler, yön söylemez (§5.3)
• Null hipotez (H0): Fark / ilişki yoktur der (§5.3)
  Alternatif hipotez (H1): Fark / ilişki vardır der (§5.3)
• Hipotez: Soruya ilişkin test edilebilir beklenti; veri gelmeden kurulur (§5.3, H5 · Örnekler)
  Araştırma sorusu: Cevap arayan soru; nitel çalışmalar çoğunlukla bununla ilerler (§5.3)

Hafta 5 soruları

1. Notta kuram nasıl tanımlanır?
   1. Motivasyon, güven gibi soyut fikirlerin adı
   2. Olgular arasındaki ilişkileri sistemli biçimde açıklamaya çalışan kavramlar ve önermeler bütünü
   3. Değişkene değer atama biçimi
   4. Test edilebilir beklenti
   5. Yapılacak çalışmanın gerekçeli planı
2. “Etkinin hangi mekanizma üzerinden oluştuğunu açıklar” ifadesi hangi değişken rolünü tanımlar?
   1. Bağımsız değişken
   2. Bağımlı değişken
   3. Düzenleyici değişken
   4. Aracı değişken
   5. Kontrol değişkeni
3. Telefon kullanımının etkisi birinci sınıf ve son sınıf öğrencilerinde farklıysa “sınıf düzeyi” notta hangi değişken olarak düşünülebilir?
   1. Düzenleyici değişken
   2. Aracı değişken
   3. Bağımlı değişken
   4. Bağımsız değişken
   5. Null değişken
4. Notun “İki grubun memnuniyet puanları arasında fark yoktur.” cümlesi hangi hipotez türüne örnektir?
   1. Alternatif hipotez (H1)
   2. Yönlü hipotez
   3. Yönsüz hipotez
   4. Fark hipotezi
   5. Null hipotez (H0)
5. Notta bir araştırmada hipotez kurulması için aşağıdakilerden hangisi yeterli gerekçedir?
   1. Araştırmacının kişisel beklentisi
   2. Çalışmanın nitel olması
   3. Kuramsal veya ampirik gerekçe
   4. Katılımcıların istediği sonuç
   5. Anketin kolay uygulanması
6. “Katılımcılar sorulara dürüst cevap vermiştir.” ifadesi notta neye örnektir?
   1. Sınırlılığa
   2. Hipoteze
   3. Varsayıma
   4. Kontrol değişkenine
   5. Kuramsal çerçeveye
7. Aşağıdakilerden hangisi notta sınırlılık olarak gösterilen örnektir?
   1. Araştırmanın tek üniversitede yürütülmüş olması
   2. Kurumsal kayıtların yeterince doğru olduğu kabulü
   3. Katılımcıların soruları anlayabileceği kabulü
   4. Ölçeğe samimi cevap verildiği kabulü
   5. Seçilen yöntemin soruya uygun olduğu kabulü
8. Aşağıdakilerden hangisi notta bilimsel araştırma önerisinin omurgasında yer almaz?
   1. Etik hususlar ve izinler
   2. Zaman planı
   3. Kuramsal veya kavramsal çerçeve
   4. Kaynakça ve ekler
   5. Bulguların yorumlanması ve sonuç bölümü
9. Notta araştırma modeli ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
   1. Ok çizmek nedenselliği kanıtlar
   2. Her okun arkasında gerekçe olmalıdır
   3. Model yalnızca görsel olmak zorundadır
   4. Model kuramsal çerçeveyle aynı şeydir
   5. Model mutlaka karmaşık olmak zorundadır
10. Notun örnek modelinde “yönetici desteği → iş doyumu → örgütsel bağlılık” kuruluyorsa nelerin açıklanması gerekir?
    1. Yalnızca örneklem büyüklüğü
    2. Anketin kaç maddeden oluşacağı
    3. Hipotezin H0 olarak yazılması
    4. Yönetici desteğinin doyumu, doyumun bağlılıkla neden ilişkili olabileceği
    5. Verinin hangi programla çözümleneceği
11. Her araştırma büyük bir kuram test etmek zorundadır. (Doğru / Yanlış)
12. Bir değişkenin rolü doğuştan sabittir; aynı kavram her araştırmada bağımsız değişkendir. (Doğru / Yanlış)
13. Nitel araştırmalar çoğunlukla önceden belirlenmiş hipotez yerine araştırma sorularıyla ilerler. (Doğru / Yanlış)
14. Varsayım, araştırmanın kapsamını daraltan koşuldur. (Doğru / Yanlış)
15. Araştırma önerisi yapılmış bir çalışmanın raporudur. (Doğru / Yanlış)
16. Notta verilen beş değişken rolünü ve her birinin işlevini kısaca yazınız.
17. Varsayım ile sınırlılık arasındaki farkı birer örnekle açıklayınız.
18. Bilimsel araştırma önerisinin omurgasındaki dokuz öğeyi sırasıyla yazınız.

Hafta 6 · Araştırma Tasarımı, Yöntemlerin Sınıflandırılması ve Nicel Araştırmalar

Bu hafta araştırma fikri “nasıl araştıracağım?” sorusuna dönüşür; temel soru: “Aynı araştırma sorusu farklı tasarımlarla nasıl çalışılabilir?”

Öz maddeleri

• Araştırma tasarımı sorudan sonuca kadar temel kararların birbiriyle nasıl bağlandığını gösteren plandır; veri toplama aracının adı değildir. “Anket kullandım” tasarım açıklaması değildir. §6.1
• Yaklaşımlar: nicel (ne kadar? kaç? fark/ilişki var mı?), nitel (nasıl? neden?), karma (her iki veri birlikte). §6.1
• Tek bir sınıflandırma yoktur: yaklaşım, amaç, zaman, kontrol, veri kaynağı, bağlam. Amaç: keşfedici, betimleyici, açıklayıcı. Zaman: kesitsel, boylamsal. §H6 · Örnekler
• Nicel araştırmada kavramlar ölçülebilir göstergelere dönüşür; sayısal veri tek başına yeterli değildir, ölçüm geçerli ve güvenilir olmalıdır. §6.2
• Dört nicel desen: betimsel / tarama, ilişkisel, nedensel-karşılaştırmalı, deneysel / yarı deneysel. §6.3, H6 · Örnekler
• Nedensellik için zaman sırası, birlikte değişim ve alternatif açıklamaların dışlanması gerekir; ilişki ≠ neden. §6.4
• Sonuç cümlesi seçilen tasarımın sınırını aşmamalıdır. §H6 · Örnekler

6.1 Araştırma tasarımı nedir?

Tanım. Araştırma tasarımı, sorudan sonuca kadar temel kararların birbiriyle nasıl bağlandığını gösteren plandır.

Tasarım “anket yapmak” gibi tek bir veri toplama aracına indirgenemez. Aynı anket, kesitsel bir betimleme çalışmasında da, deney öncesi-sonrası ölçümde de kullanılabilir; tasarımı belirleyen araştırmanın mantığıdır. Tasarım, araştırma sorusuna cevap vermek için hangi verinin kimden, hangi zamanda, hangi yöntemle toplanacağını ve nasıl analiz edileceğini gösteren genel plandır.

Dikkat: Tasarım sadece veri toplama aracının adı değildir. “Anket kullandım” demek tasarım açıklaması değildir; anketin kimlere, hangi örneklem planıyla, hangi değişkenleri ölçmek için ve hangi analiz amacıyla uygulandığı da belirtilmelidir.

Örnek: “Çalışan memnuniyetinin mevcut düzeyi nedir?” sorusu kesitsel betimleyici tasarımla ele alınabilir. “Yeni vardiya sisteminin memnuniyet üzerinde etkisi var mı?” sorusu ise karşılaştırmalı veya deneysel/yarı deneysel tasarım gerektirir.

6.2 Nicel araştırmanın temel özellikleri

Nicel araştırmada kavramların ölçülebilir göstergelere dönüştürülmesi merkezi önemdedir. Sayısal veri tek başına nicel araştırmayı güçlü yapmaz; ölçümün geçerli ve güvenilir olması, örneklemin araştırma amacına uygun seçilmesi ve istatistiksel sonucun doğru yorumlanması gerekir.

• Kavramlar ölçülebilir değişkenlere dönüştürülür.
• Standartlaştırılmış araçlar sık kullanılır.
• Örneklem büyüklüğü ve temsil gücü önemlidir.
• İstatistiksel analiz temel araçtır.
• Araştırma soruları ve analiz planı çoğu zaman veri toplamadan önce belirlenir.

Örnek: “Motivasyon” doğrudan gözlenemeyen bir kavramdır. Geçerli bir ölçeğin maddelerine verilen yanıtlar puana dönüştürülerek nicel veri elde edilir. Ancak bu puanın gerçekten motivasyonu temsil edip etmediği ayrıca önemlidir.

6.3 Temel nicel araştırma desenleri

Betimsel çalışmalar “ne kadar / ne düzeyde?”, ilişkisel çalışmalar “birlikte değişiyorlar mı?”, karşılaştırmalı çalışmalar “gruplar arasında fark var mı?” sorularına odaklanır. Deneysel ve yarı deneysel tasarımlar ise müdahalenin sonuç üzerindeki etkisini daha güçlü biçimde değerlendirmeyi amaçlar.

Örnek: Öğrencilerin günlük ekran süresini belirlemek betimseldir. Ekran süresi ile not ortalaması arasındaki ilişkiyi incelemek ilişkiseldir. İki öğretim yönteminin sınav başarısını karşılaştırmak karşılaştırmalı/deneysel mantığa yaklaşır.

6.4 Nedensellik konusunda dikkat

Nedensellik iddiası için yalnız istatistiksel ilişki yeterli değildir. Nedenin sonuçtan önce gelmesi, birlikte değişim bulunması ve makul alternatif açıklamaların mümkün olduğunca dışlanması gerekir. Özellikle kesitsel araştırmalarda zaman sırasını göstermek güçtür.

Dikkat: İki değişken arasında istatistiksel ilişki bulunması birinin diğerine neden olduğunu otomatik olarak göstermez. Kesitsel anket çalışmasında “X, Y’ye neden olur” yerine çoğu durumda “X ile Y ilişkilidir” ifadesi daha savunulabilirdir.

Örnek: İş doyumu düşük çalışanların işten ayrılma niyeti yüksek olabilir. Ancak kesitsel veri, düşük doyumun ayrılma niyetine mi yol açtığını yoksa ayrılmayı düşünen çalışanların işlerini daha olumsuz değerlendirdiğini mi tek başına gösteremez.

Örnek: Bir ankette stres düzeyi arttıkça işten ayrılma niyetinin arttığı bulunursa, bunun tek nedeni stres olmayabilir. Ücret, yönetici ilişkisi, çalışma saatleri ve iş güvencesi gibi değişkenler de etkili olabilir.

H6 · Örnekler Açıklayıcı örnekler ve karşılaştırmalar

Araştırma tasarımı: yol haritası

Araştırma tasarımı, araştırmanın yol haritasıdır: neyi, kimden, nasıl ve ne zaman toplayacağız? Araştırma sorusunu veri toplama ve analiz planına bağlar; hangi yöntemin uygun olduğunu belirler; evren, örneklem, veri toplama aracı ve zaman planını etkiler; araştırmanın sınırlarını ve iddiasını netleştirir.

Kısa formül: Tasarım = araştırma sorusunu cevaplama stratejisi.

Tasarım hangi kararlardan oluşur?

Tasarım tek bir karar değil, birbiriyle uyumlu kararlar bütünüdür.

İyi tasarımda bu kararlar birbirini destekler; birbirini bozan kararlar araştırmayı zayıflatır.

Aynı konu, farklı tasarım

“Yapay zekâ kullanımı öğrencilerin akademik başarısını etkiler mi?” sorusu farklı biçimlerde çalışılabilir.

Tasarım değiştikçe veri toplama aracı, örneklem seçimi, analiz ve sonuç cümlesi de değişir.

Yöntemler nasıl sınıflandırılır?

Tek bir sınıflandırma yoktur; kullanılan ölçüte göre farklı başlıklar oluşur.

Amaca göre araştırma türleri

Araştırmanın amacı, sorunun nasıl yazılacağını belirler.

Bir araştırma yalnızca tek kategoriye sıkışmayabilir; ama ana amacı net olmalıdır.

Zamana göre tasarımlar

Verinin ne zaman toplandığı sonuç yorumunu etkiler.

Nicel araştırmanın mantığı ve süreci

Nicel araştırma, sosyal olguları ölçülebilir değişkenler üzerinden inceler: kavramlar değişkenlere dönüştürülür, veri sayısal biçimde toplanır, örüntüler, ilişkiler ve farklar istatistiksel olarak incelenir, sonuçlar genellikle örneklem üzerinden daha geniş gruba yorumlanır. Hipotez test etme sık görülür; ama tüm nicel çalışmalar hipotezli olmak zorunda değildir.

Problem → Literatür → Hipotez / soru → Değişken → Ölçme

Nicel araştırma süreci (doğrusal görünür; uygulamada geri dönüşler olabilir) §H6 · Örnekler

Temel soru: Ölçtüğüm şey gerçekten araştırma sorumla ilgili mi?

Nicel tür 1: betimsel / tarama araştırması

Bir durumun mevcut görünümünü ortaya koymak için kullanılır. Örnek sorular: öğrencilerin çevrim içi derslere katılım düzeyi nedir; birim çalışanlarının iş doyumu hangi düzeydedir? Anket, ölçek, kayıt formu, mevcut istatistikler kullanılabilir. Sonuç cümleleri: “Katılımcıların %…’si …”, “Ortalama düzey …”, “En sık görülen durum …”.

Dikkat: Betimsel araştırma tek başına neden-sonuç ilişkisi kurmaz.

Nicel tür 2: ilişkisel araştırma

İki veya daha fazla değişken arasındaki ilişkinin yönü ve gücü incelenir. Örnek soru: ders dışı ekran süresi ile akademik başarı arasında ilişki var mıdır? Örnek değişkenler: ekran süresi, not ortalaması, derse devam, motivasyon düzeyi.

Hatırla: İlişki ≠ neden.

Nicel tür 3: nedensel-karşılaştırmalı araştırma

Araştırmacı grupları var olan duruma göre karşılaştırır; doğrudan müdahale etmez. Önceden oluşmuş iki veya daha fazla grup karşılaştırılır; araştırmacı grupları deney gibi oluşturmaz.

Örnek: Ders materyalini düzenli kullanan öğrenciler ile kullanmayan öğrencilerin başarı puanları farklı mıdır?

Dikkat: Gruplar zaten farklı olabilir. Bu yüzden neden-sonuç yorumu dikkatli yapılmalıdır. Bu tür araştırma, deneysel kontrolün sınırlı olduğu sosyal bilim çalışmalarında sık görülür.

Nicel tür 4: deneysel / yarı deneysel

Bir müdahalenin etkisini test etmeye çalışır. Deneysel mantıkta bir gruba uygulama yapılır; mümkünse kontrol grubu ile karşılaştırılır; ön test / son test kullanılabilir. Gerçek rastgele atama yoksa ama müdahale ve karşılaştırma varsa yarı deneysel tasarımlar kullanılır.

Ön test → Müdahale → Son test → Karşılaştır

Deneysel mantık §H6 · Örnekler

Dikkat: Sosyal bilim uyarısı: İnsanlarla çalışırken tam kontrol her zaman mümkün değildir; etik ve pratik sınırlar vardır.

Anket, ölçek ve test

Araç seçimi araştırma tasarımına göre yapılır; sırf kolay olduğu için anket seçilmez.

Tasarım tablosu nasıl kurulur?

Araştırma fikrini tek bakışta kontrol etmeye yarar.

Tasarım seçerken yapılan yaygın hatalar

Bu hatalar araştırmanın iddiasını zayıflatır.

• Araştırma sorusu ilişkisel iken sonucu neden-sonuç gibi yazmak.
• Betimsel araştırmada hipotez zorlamaya çalışmak.
• Nicel araştırma deyince otomatik olarak anket seçmek.
• Değişkenleri ölçmeden önce tasarımı kesinleştirmek.
• Zaman boyutunu düşünmeden “etki” veya “değişim” iddiası kurmak.
• Araç, örneklem ve analiz uyumunu kontrol etmemek.

Hatırla: Kural: Tasarım, araştırma sorusunun hizmetinde olmalıdır.

Karıştırılan kavramlar

• Nicel: “Ne kadar? Kaç? Fark/ilişki var mı?”; sayısal veri; istatistiksel betimleme ve test (§6.1)
  Nitel: “Nasıl? Neden? İnsanlar ne anlam veriyor?”; metin, görüntü, alan notu; tema ve bağlamsal açıklama (§6.1)
• Betimsel desen: Mevcut durumu tanımlar: “ne kadar / ne düzeyde?” (§6.3)
  İlişkisel desen: Değişkenlerin birlikte değişimini inceler: “birlikte değişiyorlar mı?” (§6.3)
• İlişkisel desen: Değişkenlerin ilişkisinin yönü ve gücü incelenir (H6 · Örnekler)
  Nedensel-karşılaştırmalı desen: Önceden oluşmuş gruplar karşılaştırılır; araştırmacı müdahale etmez (H6 · Örnekler)
• Deneysel: Müdahale etkisi; mümkünse kontrol grubu, ön test / son test (H6 · Örnekler)
  Yarı deneysel: Gerçek rastgele atama yok, ama müdahale ve karşılaştırma var (H6 · Örnekler)
• Kesitsel: Veri tek zaman diliminde toplanır; hızlı, ucuz; değişimi doğrudan göstermez (H6 · Örnekler)
  Boylamsal: Aynı değişkenler farklı zamanlarda izlenir; değişimi gösterir; süre ve maliyet yüksek (H6 · Örnekler)
• Keşfedici: Bilgi azsa kullanılır; alanı tanımak ve olası ilişkileri fark etmek amaçlanır (H6 · Örnekler)
  Açıklayıcı: Değişkenler arası ilişkiyi veya neden-sonuç mantığını açıklamaya çalışır; hipotezler belirgindir (H6 · Örnekler)
• Anket: Bilgi, tercih, davranış veya demografik özellikleri toplar (H6 · Örnekler)
  Ölçek: Tutum, algı, motivasyon gibi doğrudan gözlenemeyen yapıları ölçmeye çalışır (H6 · Örnekler)

Hafta 6 soruları

1. Notta araştırma tasarımı nasıl tanımlanır?
   1. Tek bir veri toplama aracının adı
   2. Yalnızca anket uygulama biçimi
   3. Sorudan sonuca kadar temel kararların birbiriyle nasıl bağlandığını gösteren plan
   4. Verinin istatistiksel çözümlenme yöntemi
   5. Örneklem büyüklüğünün hesaplanması
2. “Ne kadar? Kaç? Fark/ilişki var mı?” soruları ve sayısal veri hangi yaklaşımın tablodaki karşılığıdır?
   1. Nicel
   2. Nitel
   3. Karma
   4. Keşfedici
   5. Boylamsal
3. Notta “iş yükü ile tükenmişlik ilişkisi” hangi nicel desene örnek olarak verilir?
   1. Betimsel
   2. Deneysel / yarı deneysel
   3. Karşılaştırmalı
   4. Nedensel
   5. İlişkisel / korelasyonel
4. Nedensellik iddiası için notta sayılan koşullar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
   1. Nedenin sonuçtan önce gelmesi
   2. Örneklemin en az yüz kişiden oluşması
   3. Birlikte değişim bulunması
   4. Makul alternatif açıklamaların mümkün olduğunca dışlanması
   5. Hipotezin yönlü yazılması
5. Kesitsel anket çalışmasında notun daha savunulabilir bulduğu ifade hangisidir?
   1. “X, Y’ye neden olur.”
   2. “X, Y’yi kesinlikle belirler.”
   3. “Y, X’in sonucudur.”
   4. “X ile Y ilişkilidir.”
   5. “X olmadan Y oluşmaz.”
6. Notun “Ders materyalini düzenli kullanan öğrenciler ile kullanmayan öğrencilerin başarı puanları farklı mıdır?” örneği hangi nicel türe aittir?
   1. Nedensel-karşılaştırmalı
   2. Betimsel / tarama
   3. Deneysel
   4. İlişkisel
   5. Boylamsal
7. Notta kesitsel araştırmanın özelliği olarak hangisi verilir?
   1. Aynı değişkenler farklı zamanlarda izlenir
   2. Değişimi doğrudan gösterir
   3. Veri tek bir zaman diliminde toplanır; hızlıdır, maliyeti düşüktür
   4. Takip maliyeti yüksektir
   5. Zaman içinde tekrar ölçüm yapılır
8. Tasarım seçerken yapılan yaygın hatalar arasında notta aşağıdakilerden hangisi sayılmaz?
   1. İlişkisel soruda sonucu neden-sonuç gibi yazmak
   2. Betimsel araştırmada hipotez zorlamaya çalışmak
   3. Nicel araştırma deyince otomatik olarak anket seçmek
   4. Araç, örneklem ve analiz uyumunu kontrol etmemek
   5. Tasarımı araştırma sorusuna göre kurmak
9. “Anket kullandım” demek tek başına araştırma tasarımının açıklaması sayılır. (Doğru / Yanlış)
10. Sayısal veri tek başına nicel araştırmayı güçlü yapar. (Doğru / Yanlış)
11. Deneysel ve yarı deneysel tasarımlar müdahalenin sonuç üzerindeki etkisini daha güçlü biçimde değerlendirmeyi amaçlar. (Doğru / Yanlış)
12. Nedensellik iddiası için istatistiksel ilişki yeterlidir. (Doğru / Yanlış)
13. Tüm nicel çalışmaların hipotezli olması zorunludur. (Doğru / Yanlış)
14. Nedensellik iddiası için notta sayılan üç koşulu yazınız.
15. Notta verilen dört nicel araştırma desenini yazınız.

Hafta 7 · Nitel Araştırmalar

Bu hafta sayılarla ölçmekten çok anlamı, deneyimi, bağlamı ve süreci nasıl araştıracağımız ele alınır; ders ezberden çok “uygun araştırma tasarımı seçme” becerisi içindir.

Öz maddeleri

• Nitel araştırma olgunun katılımcılar tarafından nasıl deneyimlendiğini ve anlamlandırıldığını, bağlamı içinde ayrıntılı inceler; amaç çoğunlukla evrendeki yüzdeyi tahmin etmek değildir. §7.1
• Özellikler: doğal bağlam, katılımcının bakış açısı, esneyen ama plansız olmayan tasarım, küçük fakat bilgi açısından zengin örneklem, kod ve tema analizi. §7.2
• Beş desen: durum çalışması, olgubilim (fenomenoloji), etnografi, gömülü kuram, anlatı araştırması. Desen adı araştırma sorusuyla uyumlu seçilmelidir. §7.3
• Örnekleme: amaçlı, ölçüt, maksimum çeşitlilik, kartopu. Az kişi otomatik olarak zayıflık değildir. §H7 · Örnekler
• Analiz zinciri: veri → kod → kategori → tema → yorum. Kodlama kelime saymak değildir. §7.4, H7 · Örnekler
• Kalite ölçütleri: inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık, doğrulanabilirlik; nicel geçerlik-güvenirlik dili bire bir taşınmaz. §7.5
• Nitel araştırmada etik veri toplamadan önce başlar; soru biçiminde, görüşme ortamında ve rapor yazımında sürer. §H7 · Örnekler

7.1 Nitel araştırmanın temel mantığı

Tanım. Nitel araştırma, belirli bir olgunun katılımcılar tarafından nasıl deneyimlendiğini ve anlamlandırıldığını ayrıntılı biçimde incelemeyi amaçlar.

Amaç çoğunlukla evrendeki yüzdeyi tahmin etmek değil, olgunun bağlamını, süreçlerini ve farklı görünümlerini anlamaktır. Araştırmacı yalnızca “kaç kişi böyle düşünüyor?” sorusuna değil, “insanlar neden böyle düşünüyor, bu deneyim nasıl oluşuyor ve hangi bağlam içinde anlam kazanıyor?” sorularına odaklanır. Bu nedenle veri çoğu zaman metin, konuşma, gözlem notu, görüntü veya belge biçimindedir.

Örnek: “Öğrencilerin yüzde kaçı yapay zekâ kullanıyor?” nicel bir sorudur. “Öğrenciler yapay zekâyı öğrenme süreçlerinde nasıl kullanıyor ve bu kullanımın yarar/riski hakkında ne düşünüyor?” sorusu nitel araştırmaya uygundur.

7.2 Nitel araştırmanın özellikleri

Nitel araştırmada veri çoğunlukla görüşme metinleri, gözlem notları, belgeler veya görsel materyaller biçimindedir. Araştırmacı veri toplama ve yorumlama sürecinin aktif parçasıdır. Tasarım süreç içinde yeni bilgiler geldikçe esneyebilir; ancak bu esneklik plansızlık anlamına gelmez.

• Doğal bağlamı korumaya önem verir.
• Katılımcıların bakış açısını anlamaya çalışır.
• Araştırma sorusu süreç içinde belirli ölçüde yeniden şekillenebilir.
• Örneklem genellikle küçük fakat bilgi açısından zengin vakalardan oluşur.
• Analiz, veriden kodlar ve temalar geliştirmeye dayanır.
• Araştırmacının yorumlayıcı rolü açıkça kabul edilir.

Örnek: İlk görüşmelerde öğrencilerin “zaman baskısı” konusunu sık vurgulaması, sonraki görüşmelerde bu temayı daha ayrıntılı sorgulayan ek soruların kullanılmasına yol açabilir.

7.3 Yaygın nitel araştırma desenleri

Olgu bilim (fenomenoloji) yaşanmış deneyimin ortak anlamına, durum çalışması belirli bir olay/kurum/vakanın derinlemesine incelenmesine, etnografi kültürel örüntülere, kuram oluşturma ise veriden kavramsal açıklama geliştirmeye odaklanır. Desen adı araştırma sorusuyla uyumlu seçilmelidir.

Örnek: Yeni mezun hemşirelerin ilk yıl deneyimini anlamak olgu bilim yaklaşımına; belirli bir hastanenin dijital dönüşüm sürecini çoklu veri kaynaklarıyla incelemek durum çalışmasına örnek olabilir.

7.4 Nitel veri analizi

Nitel analiz çoğu zaman verinin okunması, anlamlı bölümlerin kodlanması, benzer kodların kategoriler ve temalar altında birleştirilmesi ve bu temaların veriyle desteklenerek yorumlanması biçiminde ilerler. Kodlama yalnız kelime saymak değildir; ifadenin bağlam içindeki anlamını yakalamaya çalışır.

Veri → Kod → Kategori → Tema → Yorum

Koddan temaya §7.4

Dikkat: Nitel analiz yalnızca görüşmeleri “özetlemek” değildir. Araştırmacı metni dikkatle okur, anlamlı parçalara kod verir, benzer kodları kategoriler altında toplar ve daha üst düzey temalar geliştirir. Temalar araştırma sorusunu cevaplayacak biçimde yorumlanır; doğrudan alıntılar gerektiğinde temayı desteklemek için kullanılır. Araştırmacının hangi kararları nasıl verdiğini açıklaması güvenirlik açısından önemlidir.

Örnek: Görüşmelerde “işe giderken kaygı duyuyorum”, “vardiya öncesi uyuyamıyorum” ve “sürekli hata yapacağımı düşünüyorum” ifadeleri “işe bağlı kaygı” teması altında birleştirilebilir.

7.5 Nitel araştırmada kalite

Nitel araştırmada kalite için tek bir istatistik yoktur. Araştırmacının kararlarını açıklaması, yeterli veri sunması, farklı veri kaynaklarını karşılaştırması, aykırı örnekleri dikkate alması ve yorumları doğrudan veri parçalarıyla desteklemesi inandırıcılığı artırır. Nicel araştırmadaki geçerlik-güvenirlik dili nitel araştırmaya bire bir taşınmaz. İnandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve doğrulanabilirlik gibi kalite ölçütleri kullanılır. Çeşitli veri kaynaklarını karşılaştırma, katılımcı doğrulaması, ayrıntılı bağlam açıklaması ve araştırma sürecini kayıt altına alma gibi uygulamalar kaliteyi güçlendirebilir.

Örnek: Bir çalışan grubunun tamamı yönetim iletişimini olumsuz değerlendirirken iki kişi olumlu deneyim bildiriyorsa, bu iki görüşü “uymuyor” diye silmek yerine neden farklılaştıklarını incelemek daha güçlü analiz sağlar.

H7 · Örnekler Açıklayıcı örnekler ve karşılaştırmalar

Nitel araştırma ne zaman uygundur?

Araştırma sorusunun doğası yöntemi belirler.

Örnek: “Öğrenciler yapay zekâ araçlarını ders çalışırken nasıl kullanıyor ve bu kullanımı nasıl gerekçelendiriyor?”

Nicel ve nitel aynı soruya farklı bakar

İkisi rakip değil; farklı araştırma ihtiyaçlarına cevap verir.

Desenler: ne zaman kullanılır?

Nitel veri toplama yolları

Veri çoğunlukla katılımcının sözünden, davranışından ve belgelerden gelir.

Görüşme: iyi soru nasıl olur?

Nitel görüşmede amaç katılımcıyı yönlendirmek değil, deneyimi açığa çıkarmaktır.

İyi soru açık uçlu olmalı, yönlendirici olmamalı, tek seferde tek şeyi sormalı, somut örnek istemeli ve katılımcının diliyle ilerlemeye izin vermelidir.

Gözlem ve alan notu

Nitel araştırmada bazen insanların ne söylediği kadar ne yaptığı da önemlidir. Gözlem, davranışı doğal ortamında izlemeyi sağlar. Alan notu yalnızca “ne oldu?” kaydı değildir; bağlam, ortam, aktörler ve araştırmacı yorumu ayrıştırılır. Araştırmacı kendi etkisini ve konumunu fark etmelidir. Gözlem yapılacak yerde etik izin ve bilgilendirme önemlidir.

Alan notu için kısa şablon: Tarih / yer; Gözlenen durum; Doğrudan betimleme; Araştırmacı yorumu; Takip sorusu.

Nitel araştırmada örnekleme

Amaç genellikle çok kişiye ulaşmak değil, bilgi açısından zengin katılımcıya ulaşmaktır.

Dikkat: Nitel örneklemde “az kişi” otomatik olarak zayıflık değildir; önemli olan verinin derinliği ve araştırma sorusuyla uyumudur.

Koddan temaya: tanımlar

Analiz, metni sadece okumak değil; anlam örüntülerini sistemli biçimde çıkarmaktır.

Güvenirlik nasıl düşünülür?

Nitel araştırmada kalite yalnızca sayı büyüklüğüyle ölçülmez.

Destekleyici teknikler: veri üçgenlemesi, katılımcı doğrulaması, uzman görüşü, ayrıntılı betimleme, araştırmacı günlüğü.

Etik hassasiyet

Derinlemesine veri toplamak, daha fazla etik dikkat gerektirir.

• Katılımcı bilgilendirilmiş onam vermelidir.
• Görüşme kaydı alınacaksa açık izin gerekir.
• İsim, kurum ve tanınabilir ayrıntılar gizlenmelidir.
• Hassas konularda katılımcının rahatsız olabileceği düşünülmelidir.
• Araştırmacı, katılımcıyı yönlendirmemeli veya baskılamamalıdır.

Hatırla: Nitel araştırmada etik, veri toplamadan önce başlar; soru biçiminde, görüşme ortamında ve rapor yazımında devam eder.

Örnek taslak

Aşağıdaki örnek tek doğru cevap değildir; mantığı göstermek içindir.

Örnek: Araştırma sorusu: Üniversite öğrencileri derslerde telefon kullanımını nasıl deneyimliyor ve bu kullanımı nasıl gerekçelendiriyor? Desen: Fenomenolojiye yakın nitel çalışma. Katılımcılar: Ders sırasında telefon kullandığını belirten 10–12 öğrenci. Veri toplama: Yarı yapılandırılmış görüşme. Örnek soru: Ders sırasında telefona yöneldiğiniz anları anlatır mısınız? Etik dikkat: Görüşme kayıt izni, isimlerin gizlenmesi, yargılayıcı dil kullanmama.

Karıştırılan kavramlar

• Nicel yaklaşım: Ölçmek, karşılaştırmak, ilişki test etmek; sonuç dili istatistiksel bulgu (H7 · Örnekler)
  Nitel yaklaşım: Anlamak, yorumlamak, deneyimi açıklamak; sonuç dili tema, kategori, yorum ve bağlam (H7 · Örnekler)
• Durum çalışması: Sınırları belirli bir durumun derinlemesine incelenmesi (§7.3)
  Olgubilim / fenomenoloji: Ortak yaşantının anlamı (§7.3)
• Etnografi: Bir grubun kültürü ve günlük yaşamı (§7.3)
  Gömülü kuram: Veriden süreç açıklayan kuram geliştirme (§7.3)
• Amaçlı örnekleme: Araştırma problemine en uygun kişileri seçmek (H7 · Örnekler)
  Ölçüt örnekleme: Belirli bir koşulu sağlayanları almak (H7 · Örnekler)
• Kod: Metindeki anlamlı küçük parça (H7 · Örnekler)
  Tema: Araştırma sorusuna cevap veren daha üst anlam örüntüsü (H7 · Örnekler)

Hafta 7 soruları

1. Notta nitel araştırmanın amacı çoğunlukla neyi yapmak olarak belirtilir?
   1. Evrendeki yüzdeyi tahmin etmek
   2. İstatistiksel hipotezi test etmek
   3. Örneklemi olabildiğince büyütmek
   4. Olgunun bağlamını, süreçlerini ve farklı görünümlerini anlamak
   5. Değişkenler arasındaki ilişkinin gücünü ölçmek
2. “Öğrenciler yapay zekâyı öğrenme süreçlerinde nasıl kullanıyor ve bu kullanımın yarar/riski hakkında ne düşünüyor?” sorusu notta hangi yaklaşıma uygun gösterilir?
   1. Nicel
   2. Nitel
   3. Deneysel
   4. Betimsel tarama
   5. İlişkisel
3. Notta “belirli bir olay/kurum/vakanın derinlemesine incelenmesine” odaklanan desen hangisidir?
   1. Durum çalışması
   2. Etnografi
   3. Olgubilim
   4. Gömülü kuram
   5. Anlatı araştırması
4. Notta “Bir grubun kültürü ve günlük yaşamı” odağı hangi desene aittir?
   1. Olgubilim / fenomenoloji
   2. Anlatı araştırması
   3. Durum çalışması
   4. Etnografi
   5. Gömülü kuram
5. Notta nitel analizin ilerleyişi aşağıdakilerden hangisiyle gösterilir?
   1. Kelime sayma, frekans tablosu, istatistiksel test
   2. Tema, kod, kategori, yorum
   3. Kategori, tema, kod, yorum
   4. Yorum, kategori, kod, tema
   5. Veri, kod, kategori, tema, yorum
6. Notta nitel araştırmada kalite için kullanılan ölçütler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
   1. İnandırıcılık
   2. Aktarılabilirlik
   3. Örneklem büyüklüğü
   4. Tutarlılık
   5. Doğrulanabilirlik
7. “Staj deneyimi yaşamış öğrenciler” notta hangi örnekleme türünün kısa örneği olarak verilir?
   1. Kartopu örnekleme
   2. Maksimum çeşitlilik
   3. Amaçlı örnekleme
   4. Ölçüt örnekleme
   5. Tesadüfi örnekleme
8. Notta iyi görüşme sorusunun özelliği olarak aşağıdakilerden hangisi sayılmaz?
   1. Açık uçlu olması
   2. Yönlendirici olmaması
   3. Tek seferde tek şeyi sorması
   4. Somut örnek istemesi
   5. Katılımcıyı varsayımı onaylamaya yöneltmesi
9. Nitel araştırmada tasarımın süreç içinde esnemesi plansızlık anlamına gelir. (Doğru / Yanlış)
10. Nicel araştırmadaki geçerlik-güvenirlik dili nitel araştırmaya bire bir taşınmaz. (Doğru / Yanlış)
11. Nitel analiz, görüşmeleri özetlemekten ibarettir. (Doğru / Yanlış)
12. Nitel örneklemde “az kişi” otomatik olarak zayıflık değildir. (Doğru / Yanlış)
13. Notta verilen beş nitel araştırma desenini yazınız.
14. Notta verilen dört nitel örnekleme türünü yazınız.

Karıştırılanlar atlası

“Yalnız … değildir”

• Bilimsel yöntem kesin ve değişmez doğru üretir. yalnız bu değildir: Mükemmel değildir; belirsizliği gizlemek yerine yöntemsel biçimde yönetmeye çalışır. §1.2
• Sistematik yürütülen araştırma güçlüdür. yalnız bu değildir: Ölçme aracı hatalıysa sistematiklik tek başına yeterli değildir; çok veri de kavramlar açık değilse araştırmayı güçlü yapmaz. §1.2
• Bilimsel araştırma büyük bütçe ve karmaşık istatistik ister. yalnız bu değildir: Küçük sınıfta sistematik gözlem de bilimsel araştırma mantığıyla yürütülebilir. §1.3
• İlişki gözlendiyse neden de gösterilmiştir. yalnız bu değildir: Bir ilişkinin gözlenmesi tek başına nedensellik kanıtı değildir. §1.4, 6.4
• Hakemli kaynak mükemmeldir. yalnız bu değildir: Hakemli olması tek başına mükemmel olduğu anlamına gelmez; yöntem sorgulanır. §H1 · Örnekler
• Anonim yapılınca etik sorunlu soru düzelir. yalnız bu değildir: Anketi anonim yaparak her zaman düzeltemezsiniz; bazen sorunun kendisini değiştirmek gerekir. §H3 · Örnekler
• Amaç, soruyu başka sözcüklerle yinelemektir. yalnız bu değildir: Amaç cümlesi yinelemeden ibaret değildir; araştırmanın yapacağı işi açıklar. §3.4
• Hipotez istediğimiz sonuçtur. yalnız bu değildir: Kuramsal gerekçeye dayalı ve verilerle yanlışlanabilir bir beklentidir; her araştırmada zorunlu değildir. §H3 · Örnekler, 5.3
• Literatür taraması birkaç makale bulmaktır. yalnız bu değildir: Problemin mevcut bilgi içinde nerede durduğunu anlamaktır; yazarları tek tek özetlemek de değildir. §4.1, H4 · Örnekler
• Araştırma boşluğu “kimse çalışmamış” demektir. yalnız bu değildir: Farklı bağlam, ihmal edilen grup, hep aynı yöntem, açıklanmayan mekanizma veya çelişen bulgular da boşluk oluşturabilir. §4.5
• Model güzel bir şekildir; ok nedenselliği gösterir. yalnız bu değildir: Her okun arkasında gerekçe olmalıdır; tek başına ok nedenselliği kanıtlamaz. §5.4
• Tasarım, veri toplama aracının adıdır. yalnız bu değildir: “Anket kullandım” tasarım açıklaması değildir; kimlere, hangi örneklem planıyla, hangi analiz amacıyla uygulandığı da belirtilmelidir. §6.1
• Sayısal veri nicel araştırmayı güçlü yapar. yalnız bu değildir: Ölçüm geçerli ve güvenilir, örneklem amaca uygun, sonuç doğru yorumlanmış olmalıdır. §6.2
• İstatistiksel ilişki nedensellik için yeter. yalnız bu değildir: Neden sonuçtan önce gelmeli, birlikte değişim olmalı, alternatif açıklamalar dışlanmalıdır. §6.4
• Kodlama kelime saymaktır; nitel analiz özetlemektir. yalnız bu değildir: Kodlama ifadenin bağlam içindeki anlamını yakalamaya çalışır; analiz yalnızca özetleme değildir. §7.4
• Nitel esneklik plansızlıktır; az katılımcı zayıflıktır. yalnız bu değildir: Esneklik plansızlık anlamına gelmez; az kişi otomatik zayıflık değildir, önemli olan verinin derinliği ve soruyla uyumudur. §7.2, H7 · Örnekler
• Nicel geçerlik-güvenirlik nitelde aynen geçerlidir. yalnız bu değildir: Bire bir taşınmaz; inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık, doğrulanabilirlik kullanılır. §7.5
• Yöntem sevilen araçtan seçilir. yalnız bu değildir: Yöntemi sevdiğimiz için değil, soruya uygun olduğu için seçeriz. §H1 · Örnekler, 2.4

Son gece özeti

Deneme sınavı

40 çoktan seçmeli soru, 50 dakika. Her soru 2,5 puan.

1. “Bana göre böyledir.” ifadesi notta neyi gösteren söylem olarak verilir?
   1. Bilimsel iddiayı
   2. Hakemli kanıtı
   3. Kişisel kanaati
   4. Kamusal denetlenebilirliği
   5. Otoriteye dayanmayı
2. Soru biçiminin ve gözlem sürecinin sonucu değiştirebilmesi, sosyal bilimlerde “tek doğru” bulmanın hangi güçlüğüne karşılık gelir?
   1. Araştırmacı etkisi
   2. Bağlam değişir
   3. Ölçmek zordur
   4. İnsan değişir
   5. Örneklem küçüklüğü
3. Notun araştırma yol haritasında “Tasarım”dan hemen sonra gelen basamak hangisidir?
   1. Problem
   2. Literatür
   3. Soru / hipotez
   4. Yorum / rapor
   5. Veri toplama
4. Bir yönetici “müşteriler artık mağazaya gelmek istemiyor” diyor. Notun bilimsel yaklaşımına göre bu yargı nasıl sınanır?
   1. Yalnız satış personelinin gözlemlerine güvenilir.
   2. Müşteri sayısının zaman içindeki değişimi, anketler ve görüşmeler birlikte incelenir.
   3. Yöneticinin deneyimi yeterli kanıt sayılır.
   4. Mağazadaki geleneksel uygulamalar sürdürülür.
   5. Sonuç sezgiyle belirlenir.
5. Notun “internette yazıyor” basamaklarında en zayıf kaynak hangisidir?
   1. Hakemli makale
   2. Resmî veri
   3. Kurumsal rapor veya güvenilir haber
   4. Blog, sosyal medya ya da kaynağı belirsiz infografik
   5. Yöntemi açık rapor
6. “Örgüt kültürü çalışanlardan bağımsız olarak var olan bir gerçeklik midir, yoksa ortak anlamlandırmalarla mı oluşur?” sorusu hangi alana aittir?
   1. Epistemoloji
   2. Ontoloji
   3. Araştırma etiği
   4. Örnekleme
   5. Hipotez kurma
7. Notun yorumlayıcı yaklaşım satırı gerçekliğe nasıl bakar?
   1. Gözlenebilir düzenlilikler vardır ve ölçümle incelenir.
   2. Tek bir felsefi yöntem zorunlu değildir.
   3. Yalnız nicel kayıtlar gerçeklik sayılır.
   4. Gerçeklik araştırmacıdan bağımsız ve değişmezdir.
   5. Sosyal gerçeklik insanların anlamları ve etkileşimleriyle kurulur.
8. Aynı iş memnuniyeti anketi yönetici görebilecekmiş gibi uygulandığında daha yüksek, anonim uygulandığında daha eleştirel yanıt çıkıyor. Not bunu neye örnek verir?
   1. Veri toplama koşullarının sonuç üzerindeki etkisine
   2. Örneklem hatasına
   3. Parametre ile istatistik farkına
   4. Hipotezin yanlışlanmasına
   5. Varsayımın sınanmasına
9. Notta araştırma süreci neden çoğu zaman döngüsel olarak anlatılır?
   1. Hipotez her zaman sonda kurulduğu için
   2. Ölçek her seferinde yeniden geliştirildiği için
   3. Etik izin her aşamada yenilendiği için
   4. Literatür taraması, pilot uygulama ya da analiz önceki aşamaya dönmeyi gerektirebildiği için
   5. Aşamaların sayısı sabit olmadığı için
10. “Sosyal medya” ifadesi nottaki üç düzeyden hangisine örnek olarak verilir?
    1. Araştırma sorusu
    2. Problem
    3. Konu
    4. Amaç
    5. Alt soru
11. Notun işlemselleştirme tablosunda “yalnızlık” kavramı için hangi gösterge verilir?
    1. Yalnızlık ölçeği toplam puanı
    2. Dönem sonu not ortalaması
    3. Günlük ortalama ekran süresi kaydı
    4. Tekrar satın alma niyeti
    5. Geçerli bir iş stresi ölçeği puanı
12. Amaç cümlesinde “kanıtlamak” ve “doğrulamak” yerine notta hangi fiiller tercih edilir?
    1. Savunmak, ispatlamak, onaylamak
    2. Göstermek, beklemek, varsaymak
    3. Sormak, merak etmek, sezmek
    4. Öngörmek, yönlendirmek, belirtmek
    5. İncelemek, belirlemek, karşılaştırmak, açıklamak
13. Aşağıdaki sorulardan hangisi notta araştırılabilirlik açısından zayıf örnek olarak verilmiştir?
    1. Günde üç saatten fazla kullananların akademik motivasyon puanları farklı mıdır?
    2. “Sosyal medya kötü müdür?”
    3. Günlük kullanım süresi ile akademik erteleme düzeyi arasında ilişki var mıdır?
    4. Günlük kullanım süresi ile haftalık bireysel ders çalışma süresi arasında ilişki var mıdır?
    5. Kullanım süresi ile yalnızlık düzeyi arasında ilişki var mıdır?
14. Notun iyi bir problem cümlesinde görünür olmasını istediği dört bileşen arasında yer almayan hangisidir?
    1. Bağlam
    2. Durum
    3. Önem
    4. Yöntem
    5. Bilinmeyen
15. “Sosyal medya kullanım süresi ile yalnızlık ilişkili mi?” sorusuyla uyumlu amaç notta hangisidir?
    1. Sosyal medya bağımlılığının nedenlerini ortaya koymak
    2. Sosyal medyanın zararlarını doğrulamak
    3. Sosyal medya kullanım süresi ile yalnızlık düzeyi arasındaki ilişkiyi incelemek
    4. Yalnız öğrencilerin sosyal medya tercihlerini listelemek
    5. Yalnızlığın nedenini kanıtlamak
16. Aşağıdakilerden hangisi notta iyi hipotezin dört özelliği arasında sayılmaz?
    1. Sonucun önceden kesinleşmiş olması
    2. Açık olması
    3. Test edilebilir olması
    4. Gerekiyorsa yönlü ya da yönsüz belirtilmesi
    5. Gerekçeli olması
17. Notun etik uyarısına göre etik açıdan sorunlu bir araştırma sorusu için hangisi doğrudur?
    1. Anketi anonim yapmak her zaman yeterlidir.
    2. Gerektiğinde sorunun kendisi değiştirilmelidir.
    3. Etik yalnız veri toplarken kontrol edilir.
    4. Katılımcı sayısı artırılarak sorun giderilir.
    5. Soru daha geniş yazılarak sorun çözülür.
18. “(employee turnover OR turnover intention) AND (job satisfaction OR organizational commitment)” dizgesinde OR ve AND’in işlevi hangisidir?
    1. OR farklı kavram kümelerini, AND benzer kavramları birleştirir.
    2. İkisi de sonuçları yalnız daraltır.
    3. İkisi de yalnız eş anlamlıları bulur.
    4. AND Türkçe, OR İngilizce terimleri ayırır.
    5. OR benzer kavramları, AND farklı kavram kümelerini birleştirir.
19. Türkiye’de genç işsizliğinin oranını vermek için notta hangi kaynak türü uygun görülür?
    1. Hakemli araştırma makalesi
    2. Kitap
    3. Resmî rapor / istatistik (ör. TÜİK)
    4. Tez
    5. Derleme makalesi
20. Notun literatür matrisi sütunları arasında yer almayan hangisidir?
    1. Örneklem
    2. Yöntem
    3. Temel bulgu
    4. Derginin tirajı
    5. Amaç
21. Üç çalışmadan ikisi güçlü, biri zayıf ilişki bulmuştur. Notun sentez önerisine göre ne yapılmalıdır?
    1. Üçüncü çalışmanın farklı sektör ya da ölçek kullanıp kullanmadığı incelenmelidir.
    2. Zayıf bulgulu çalışma dışarıda bırakılmalıdır.
    3. “Sonuçlar çelişkilidir” denip geçilmelidir.
    4. Üç sonucun ortalaması alınmalıdır.
    5. Yalnız en yeni çalışma esas alınmalıdır.
22. Notta sistematik derleme, sıradan literatür taramasından hangi bakımdan ayrılır?
    1. Yalnız Türkçe kaynak kullanması
    2. Daha katı bir protokol gerektirmesi
    3. Yalnız tek bir veri tabanına dayanması
    4. Kaynakları rastgele seçmesi
    5. Hakemsiz kaynaklara öncelik vermesi
23. Telefon kullanım süresi → öz denetim → akademik başarı modelinde öz denetim hangi değişken rolündedir?
    1. Aracı
    2. Düzenleyici
    3. Kontrol
    4. Bağımsız
    5. Bağımlı
24. Aynı kavramın bir araştırmada bağımsız, başka bir araştırmada bağımlı değişken olabilmesi notta neye bağlanır?
    1. Kavramın doğasına
    2. Ölçeğin türüne
    3. Örneklem büyüklüğüne
    4. Araştırma modelindeki konumuna
    5. Evrenin genişliğine
25. Çevrim içi ankete yalnız gönüllü öğrencilerin katılmasının temsil gücünü sınırlaması notta neye örnektir?
    1. Varsayım
    2. Hipotez
    3. Kuram
    4. Evren
    5. Sınırlılık
26. “İki grubun memnuniyet puanları arasında fark yoktur.” ifadesi hangi hipotez türüdür?
    1. Yönlü hipotez
    2. Alternatif hipotez (H1)
    3. Null hipotez (H0)
    4. Yönsüz hipotez
    5. Betimleyici hipotez
27. Araştırma modelindeki oklarla ilgili notun uyarısı hangisidir?
    1. Okların yönü kuramdan bağımsız seçilir.
    2. Her okun arkasında gerekçe olmalıdır; ok tek başına nedensellik kanıtlamaz.
    3. Ok çizmek hipotez kurmanın yerini tutar.
    4. Okun yönü veriden sonra belirlenir.
    5. Model görsel olmak zorundadır.
28. Notta bilimsel araştırma önerisinin omurgası arasında yer almayan hangisidir?
    1. Etik hususlar ve izinler
    2. Zaman planı
    3. Bulguların tartışılması
    4. Amaç ve önem
    5. Kaynakça ve ekler
29. “İş doyumu arttıkça işten ayrılma niyeti azalır.” ifadesi notta hangi hipotez örneğidir?
    1. Null hipotez
    2. Yönsüz hipotez
    3. Varsayım
    4. Sınırlılık
    5. Yönlü hipotez
30. Öğrencilerin günlük ekran süresini belirlemek hangi nicel desene örnek verilir?
    1. Deneysel
    2. İlişkisel
    3. Karşılaştırmalı
    4. Betimsel
    5. Yarı deneysel
31. Araştırma tasarımı için notta hangi ifade doğrudur?
    1. Veri toplama aracının adıdır.
    2. Sorudan sonuca temel kararların birbiriyle nasıl bağlandığını gösteren plandır.
    3. Yalnız analiz tekniğidir.
    4. Örneklem listesidir.
    5. Raporun biçimidir.
32. Veri tek zaman diliminde toplanıyor; çalışma hızlı ve düşük maliyetli, ama değişimi doğrudan göstermiyor. Hangi zaman boyutu?
    1. Kesitsel
    2. Boylamsal
    3. Deneysel
    4. Nedensel
    5. Karma
33. Birinci ve ikinci sınıf öğrencilerinin motivasyon farkını incelemek hangi nicel desene örnektir?
    1. Betimsel
    2. İlişkisel
    3. Deneysel
    4. Yarı deneysel
    5. Karşılaştırmalı
34. Kesitsel bir anket çalışmasında “X, Y’ye neden olur” demek neden güçtür?
    1. Örneklem her zaman küçüktür.
    2. Ölçek kullanıldığı için.
    3. Nedenin sonuçtan önce geldiğini, yani zaman sırasını göstermek güçtür.
    4. Veri sayısal olduğu için.
    5. Anket nitel veri verdiği için.
35. “Yeni vardiya sisteminin memnuniyet üzerinde etkisi var mı?” sorusu için notta hangi tasarım önerilir?
    1. Kesitsel betimleyici tasarım
    2. Yalnız ilişkisel tasarım
    3. Yalnız betimsel tasarım
    4. Karşılaştırmalı veya deneysel / yarı deneysel tasarım
    5. Anlatı araştırması
36. Yeni mezun hemşirelerin ilk yıl deneyimini anlamak notta hangi desene örnek verilir?
    1. Durum çalışması
    2. Olgubilim
    3. Etnografi
    4. Gömülü kuram
    5. Anlatı araştırması
37. Müşteri şikâyetlerine verilen tepkilerin nasıl şekillendiğini veriden bir kuram olarak geliştirmek hangi desenin odağıdır?
    1. Etnografi
    2. Durum çalışması
    3. Olgubilim
    4. Gömülü kuram
    5. Anlatı araştırması
38. “İşe giderken kaygı duyuyorum”, “vardiya öncesi uyuyamıyorum” ve “sürekli hata yapacağımı düşünüyorum” ifadelerinin “işe bağlı kaygı” altında birleştirilmesinde bu ad analizde ne olur?
    1. Varsayım
    2. Hipotez
    3. Tema
    4. Sınırlılık
    5. Parametre
39. Bir çalışan grubunun çoğu yönetim iletişimini olumsuz, iki kişi olumlu değerlendiriyor. Notun kalite önerisi hangisidir?
    1. İki görüş uymuyor diye silinir.
    2. İki görüş ortalamaya katılır.
    3. Örneklem büyütülüp sonuç beklenir.
    4. Yalnız çoğunluk raporlanır.
    5. İki kişinin neden farklılaştığı incelenir.
40. Katılımcıların kendi çevrelerinden yeni katılımcı önermesiyle ilerleyen nitel örnekleme türü hangisidir?
    1. Kartopu
    2. Amaçlı
    3. Ölçüt
    4. Maksimum çeşitlilik
    5. Tesadüfi

Klasik sorular

1. Bilimsel yöntemin altı temel özelliğini yazınız.
2. Konu, problem ve araştırma sorusunu “Sosyal medya” örneği üzerinden birbirinden ayırınız.
3. Değişken rollerini beş madde hâlinde sayınız ve her birini telefon kullanım süresi–akademik başarı örneğiyle eşleştiriniz.
4. Temel nicel araştırma desenlerini ve her birinin odaklandığı soruyu yazınız.
5. Nicel ve nitel araştırmayı soru tipi, veri ve sonuç biçimi bakımından karşılaştırınız.
6. Nitel veri analizinin adımlarını sırasıyla yazınız ve nitel araştırmada kullanılan dört kalite ölçütünü belirtiniz.

Cevap anahtarı

Deneme sınavı

• 1. C — Bu ifade kişisel kanaati gösterir; bilimsel bilgide ise üretim yolunun başkalarınca izlenebilir olması aranır. §1.1
• 2. A — Notun dört maddesinden “araştırmacı etkisi”: soru biçimi ve gözlem süreci sonucu değiştirebilir. §H1 · Örnekler
• 3. E — Sıra: problem, literatür, soru / hipotez, tasarım, veri toplama, yorum / rapor. §H1 · Örnekler
• 4. B — Deneyim araştırmanın başlangıç noktası olur, sonuç yerine geçmez. §1.1
• 5. D — En zayıf basamak blog / sosyal medya / belirsiz infografiktir. §H1 · Örnekler
• 6. B — Gerçekliğin niteliğine ilişkin sorular ontolojiktir; bu gerçeklik hakkında nasıl bilgi edinileceği epistemolojidir. §2.2
• 7. E — İlk seçenek pozitivist, ikincisi pragmatik satırdır. §2.2
• 8. A — Notun örneği: veri toplama koşulları sonucu etkiler. §2.3
• 9. D — Literatür problemin geniş olduğunu, pilot soruların anlaşılmadığını, analiz yeni sınırlılığı gösterebilir. §3.1
• 10. C — Konu bir alanı işaret eder; çok geniştir. §3.2
• 11. A — Yalnızlık → yalnızlık ölçeği toplam puanı. Diğerleri başka kavramların göstergeleridir. §H3 · Örnekler
• 12. E — Nötr fiiller tercih edilir. §H3 · Örnekler
• 13. B — “Sosyal medya kötü müdür?” değer yargısı içerir ve veriyle cevaplanmaz. §3.3
• 14. D — Dört bileşen: bağlam, durum, bilinmeyen, önem. §H3 · Örnekler
• 15. C — Kontrol: sorudaki temel kavramlar amaç cümlesinde de görünür mü? Bağımlılığın nedenleri soruyu başka bir konuya kaydırır. §H3 · Örnekler
• 16. A — Dört özellik: açık, test edilebilir, yönlü / yönsüz, gerekçeli. Hipotez veri gelmeden kurulan beklentidir, kesinleşmiş sonuç değildir. §H3 · Örnekler
• 17. B — Anonim yapmak sorunu her zaman düzeltmez; bazen sorunun kendisini değiştirmek gerekir. §H3 · Örnekler
• 18. E — Benzer kavramlar OR, farklı kavram kümeleri AND ile birleştirilir. §4.3
• 19. C — Oranı resmî istatistik verir; psikolojik etkiyi açıklamak için hakemli makale gerekir. §4.2
• 20. D — Sütunlar: yazar/yıl, amaç, örneklem, yöntem, temel bulgu, kendi araştırmaya katkı. §4.4
• 21. A — Örneklem, ülke, sektör, ölçek ya da tasarım farkları çelişkiyi açıklayabilir. §4.5
• 22. B — Sistematik derleme sıradan literatür taramasından daha katı bir protokol gerektirir; PRISMA 2020 bu süreçlerin raporlanması için kullanılır. §4.5
• 23. A — Etkinin hangi mekanizma üzerinden oluştuğunu açıklar. §5.2
• 24. D — Rol doğuştan sabit değildir; aynı kavram araştırma modelindeki konuma göre bağımsız ya da bağımlı olabilir. §5.2
• 25. E — Kapsamı ya da yorum gücünü azaltan koşul sınırlılıktır. Öğrencilerin soruları tek başına cevapladığı kabulü ise varsayımdır. §5.5
• 26. C — Fark ya da ilişki olmadığını söyleyen hipotez null hipotezdir. §5.3
• 27. B — Model güzel bir şekilden ibaret değildir; ilişkilerin gerekçesi kuramla açıklanır. §5.4
• 28. C — Öneri yapılmış çalışmanın raporu değil, yapılacak çalışmanın gerekçeli planıdır; bulgular henüz yoktur. §5.6
• 29. E — İlişkinin yönünü belirtir. §5.3
• 30. D — Günlük ekran süresini belirlemek betimseldir; ilişki incelemek ilişkiseldir. §6.3
• 31. B — Tasarım tek bir veri toplama aracına indirgenemez. §6.1
• 32. A — Kesitsel çalışma tek zaman diliminde veri toplar; değişimi doğrudan göstermez. §H6 · Örnekler
• 33. E — Gruplar arasında fark olup olmadığını inceler. §6.3
• 34. C — Nedensellik için neden sonuçtan önce gelmeli, birlikte değişim olmalı, alternatifler dışlanmalıdır. §6.4
• 35. D — Mevcut düzey kesitsel betimleyiciyle; etki sorusu karşılaştırmalı ya da deneysel / yarı deneysel tasarım ister. §6.1
• 36. B — Olgubilim ortak yaşantının anlamına odaklanır. §7.3
• 37. D — Gömülü kuram veriden süreç açıklayan kuram geliştirir. §7.3
• 38. C — Benzer kodlar kategori ve temalar altında birleştirilir. §7.4
• 39. E — Aykırı örnekleri dikkate almak inandırıcılığı artırır. §7.5
• 40. A — Kartopu örneklemede katılımcılar yeni katılımcı önerir. §H7 · Örnekler

Klasik sorular

• 1. Sistematiklik; ampirik dayanak; açıklık; sınanabilirlik; eleştiriye açıklık; birikimlilik. §1.2
• 2. Konu: “Sosyal medya”, bir alanı işaret eder, çok geniştir. Problem: üniversite öğrencilerinde yoğun sosyal medya kullanımının ders çalışma düzeniyle ilişkisinin net olmaması, bilgi ihtiyacını açıklar. Soru: günlük kullanım süresi ile haftalık ders çalışma süresi arasında ilişki var mıdır? İhtiyacı cevaplanabilir biçime getirir. §3.2
• 3. Bağımsız: telefon kullanım süresi; bağımlı: akademik başarı; aracı: öz denetim (etkinin mekanizması); düzenleyici: kullanım amacı (ilişkinin koşulu); kontrol: yaş, sınıf düzeyi. §5.2
• 4. Betimsel: ne düzeyde? İlişkisel / korelasyonel: birlikte değişiyorlar mı? Karşılaştırmalı: gruplar arasında fark var mı? Deneysel / yarı deneysel: müdahalenin etkisi nedir? §6.3
• 5. Nicel: ne kadar, kaç, fark / ilişki var mı; sayısal veri; istatistiksel betimleme ve test. Nitel: nasıl, neden, ne anlam veriyorlar; metin, görüntü, alan notu; tema ve bağlamsal açıklama. §6.1
• 6. Veriyi oku; anlamlı bölümleri kodla; benzer kodları kategori ve temalar altında topla; temaları veriyle destekleyerek yorumla. Ölçütler: inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık, doğrulanabilirlik. §7.4, 7.5

Sözlük

Aktarılabilirlik

Nitel kalite ölçütü: bağlam yeterince açık anlatılmış mı, okur bulgunun başka bağlama uyup uymayacağını değerlendirebiliyor mu. 7.5, H7 · Örnekler

Alan notu

Nitel araştırmada metin ve görüntüyle birlikte veri olarak toplanan not. 6.1

Alternatif hipotez (H1)

İki grubun puanları arasında fark vardır diyen hipotez. 5.3

Ampirik

Gözlem veya veriye dayanan. Sözlük

Anket

Bilgi, tercih, davranış veya demografik özellik toplamak için kullanılan araç. H6 · Örnekler

Aracı değişken

Etkinin hangi mekanizma üzerinden oluştuğunu açıklar. 5.2

Araştırma boşluğu

Farklı bağlamın az çalışılması, ihmal edilen grup, hep aynı yöntem, açıklanmayan mekanizma ya da çelişen bulgular; yalnız “kimse çalışmamış” değildir. 4.5

Araştırma modeli

Hangi değişkenlerin hangi ilişki içinde ele alındığını görsel veya sözel özetleyen yapı. 5.4

Araştırma problemi

Açıklanması veya anlaşılması gereken belirli bilgi boşluğu. Sözlük

Araştırma sorusu

Veriyle yanıtlanabilir biçimde ifade edilmiş araştırma problemi. Sözlük

Atıf

Bir fikir veya bilginin kaynağını metin içinde gösterme. Sözlük

Bağımlı değişken

Açıklanan sonuçtur. 5.2

Bağımsız değişken

Açıklayıcı veya etkileyen olarak ele alınan değişken. 5.2

Betimsel desen

Mevcut durumu tanımlar. 6.3

Boylamsal

Aynı değişkenlerin farklı zamanlarda izlendiği tasarım; değişimi görmeye uygundur. H6 · Örnekler

Değişken

Bireyler veya durumlar arasında farklı değerler alabilen özellik. Sözlük

Deneysel / yarı deneysel desen

Bir müdahalenin etkisini inceler. 6.3

Durum çalışması

Sınırları belirli bir durumun derinlemesine incelenmesi. 7.3

Düzenleyici değişken

İlişkinin hangi koşullarda değiştiğini gösterir. 5.2

Epistemoloji

Gerçeklik hakkında bilgiye nasıl ulaşılabileceğini soran alan. 2.2

Etnografi

Bir grubun kültürü ve günlük yaşamına odaklanan nitel desen. 7.3

Evren

Sonuçların hakkında konuşulmak istendiği bütün birimler topluluğu. Sözlük

Geçerlik

Ölçümden yapılacak yorumun amaçlanan kullanım için ne ölçüde desteklendiği. Sözlük

Gömülü kuram

Veriden süreç açıklayan kuram geliştirme. 7.3

Güvenirlik

Ölçümün tutarlılığı. Sözlük

Hipotez

Veriyle sınanabilir beklenti. Sözlük

İlişkisel desen

Değişkenlerin birlikte değişimini inceler. 6.3

İnandırıcılık

Nitel kalite ölçütü: veri ve yorumun ikna edici olması; farklı veri kaynaklarını karşılaştırma ve aykırı örnekleri inceleme onu artırır. 7.5

İntihal

Başkasının özgün katkısını uygun atıf olmadan kendi eseri gibi kullanma. Sözlük

İşlemselleştirme

Soyut kavramı gözlenebilir ve ölçülebilir göstergeye çevirme işlemi. H3 · Örnekler

İstatistik

Örneklemden hesaplanan sayısal özellik. Sözlük

Karşılaştırmalı desen

Gruplar arasında fark olup olmadığını inceler. 6.3

Kartopu örnekleme

Katılımcıların yeni katılımcı önermesiyle ilerleyen nitel örnekleme. H7 · Örnekler

Kategori

Benzer kodların bir araya gelmesiyle oluşan küme. 7.4

Kesitsel

Veri tek zaman diliminde toplanır; değişimi doğrudan göstermez. H6 · Örnekler

Kod

Nitel veride anlamlı parçaya verilen kısa analitik etiket. Sözlük

Kontrol değişkeni

Temel ilişkiyi daha doğru değerlendirmek için dikkate alınır. 5.2

Kuram

Olgular arasındaki ilişkileri açıklayan sistemli kavram ve önerme bütünü. Sözlük

Kuramsal çerçeve

İlişkilerin neden beklenebileceğini açıklayan düşünsel dayanak. 5.4

Literatür matrisi

Okunan kaynakların amaç, örneklem, yöntem, bulgu ve katkısını izleyen tablo. 4.4

Null hipotez (H0)

Fark veya ilişki yoktur diyen hipotez. 5.3

Ölçek

Tutum, algı, motivasyon, memnuniyet gibi doğrudan gözlenemeyen yapıları ölçmeye çalışan araç. H6 · Örnekler

Olgubilim (fenomenoloji)

Yaşanmış deneyimin ortak anlamına odaklanan nitel desen. 7.3

Ontoloji

Neyin var olduğu; sosyal gerçekliğin niteliğine ilişkin sorular. 2.2

Örneklem

Evreni incelemek için seçilen daha küçük birim grubu. Sözlük

Parametre

Evrene ait gerçek sayısal özellik. Sözlük

Sentez

Kaynakların hangi koşullarda benzer, hangi koşullarda farklı sonuç verdiğini tartışmak; mekanik tekrar değildir. 4.5

Sınırlılık

Araştırmanın kapsamını veya yorum gücünü azaltan koşul. 5.5

Tema

Nitel analizde birden fazla kod ve örüntüyü bir araya getiren üst düzey anlam yapısı. Sözlük

Tesadüfi olmayan örnekleme

Seçilme olasılıklarının bilinmediği seçim yaklaşımı. Sözlük

Tesadüfi örnekleme

Seçilme olasılıklarının bilindiği seçim yaklaşımı. Sözlük

Test

Bilgi, başarı veya performans ölçümü. H6 · Örnekler

Varsayım

Araştırmanın yürütülmesi için doğru kabul edilen, ancak doğrudan test edilmeyen önkabul. 5.5