Hafta 1
Bilim, Bilmenin Alternatif Yolları ve Bilimsel Araştırma
Bilimsel bilgi, iddiaların açık yöntemlerle sınanmasını ister; araştırmacı hangi veriyi nasıl topladığını ve hangi sınırlılıklar altında sonuç çıkardığını açıklamak zorundadır.
Site görünümüDüz yazı
Öz maddeleri
- Bilgiye ulaşma yolları: gelenek, otorite, kişisel deneyim, sezgi/sağduyu ve bilimsel yöntem. Bilimsel yöntemin ayrımı: hangi yolla üretildiğinin başkalarınca izlenebilir olmasıdır. §1.1
- Bilimsel yöntemin 6 özelliği: sistematiklik, ampirik dayanak, açıklık, sınanabilirlik, eleştiriye açıklık, birikimlilik. Özellikler tek tek değil, birlikte anlam taşır. §1.2
- Bilimsel yöntem “kesin ve değişmez doğru üretme makinesi” değildir; belirsizliği gizlemek yerine yöntemsel biçimde yönetmeye çalışır. §1.2
- Bilimsel araştırma = belirli bir soruya sistematik ve kanıta dayalı cevap arama süreci; merakın araştırılabilir probleme dönüşmesi gerekir. §1.3
- İddia bir yargıdır; kanıt sistematik toplanmış veridir. Bir ilişkinin gözlenmesi tek başına nedensellik kanıtı değildir. §1.4, H1 · Örnekler
- İyi araştırma sorusunun 5 niteliği: açık, sınırlandırılmış, araştırılabilir, tarafsız, uygulanabilir. §H1 · Örnekler
- Etik beş ilke: gönüllülük, bilgilendirme, gizlilik, zarar vermeme, dürüstlük. §H1 · Örnekler
1.1 Bilgiye ulaşmanın farklı yolları
Bu yollar birbirini tamamen dışlamaz; bir kişi aynı karar içinde deneyimine, uzman görüşüne ve bilimsel kanıta birlikte başvurabilir. Kritik fark, bilimsel bilginin hangi yolla üretildiğinin başkaları tarafından izlenebilir olmasıdır.
| Bilme yolu | Örnek | Temel risk |
|---|---|---|
Gelenek | “Bizim kurumda hep böyle yapılır.” | Geçmiş uygulamanın bugünkü koşullarda doğru olduğu varsayılır. |
Otorite | “Uzman söylediğine göre doğrudur.” | Uzmanlık alanı, kanıt ve çıkar ilişkileri sorgulanmayabilir. |
Kişisel deneyim | “Ben denedim, işe yaradı.” | Tekil deneyim genellenebilir olmayabilir. |
Sezgi / sağduyu | “Bana mantıklı geliyor.” | İlk bakışta mantıklı olan açıklama verilerle desteklenmeyebilir. |
Bilimsel yöntem | Açık soru + sistematik veri + analiz | Mükemmel değildir; fakat hata kaynaklarını görünür kılar. |
Hatırla
“Bana göre böyledir” kişisel kanaati gösterir. Bilimsel bir iddia hangi veriye, hangi örnekleme ve hangi analiz sürecine dayandığını açıklamak zorundadır. Bilimin ayırt edici taraflarından biri bu kamusal denetlenebilirliktir.
Örnek
Yönetici “müşteriler artık mağazaya gelmek istemiyor” diyor; bu yargı satış personelinin gözlemlerine dayanabilir. Bilimsel araştırmada mağazaya gelen müşteri sayısının zaman içindeki değişimi, müşteri anketleri ve görüşmeler birlikte incelenerek yargı sınanır. Deneyim araştırmanın başlangıç noktası olur; sonuç yerine geçmez.
Bilme yolları ↔ temel risk
Bilme yolu · örnekTemel risk
Bilme yolu · örnek: Gelenek: “Bizim kurumda hep böyle yapılır.”
Temel risk: Geçmiş uygulamanın bugünkü koşullarda doğru olduğu varsayılır.
Bilme yolu · örnek: Otorite: “Uzman söylediğine göre doğrudur.”
Temel risk: Uzmanlık alanı, kanıt ve çıkar ilişkileri sorgulanmayabilir.
Bilme yolu · örnek: Kişisel deneyim: “Ben denedim, işe yaradı.”
Temel risk: Tekil deneyim genellenebilir olmayabilir.
Bilme yolu · örnek: Sezgi / sağduyu: “Bana mantıklı geliyor.”
Temel risk: İlk bakışta mantıklı olan açıklama verilerle desteklenmeyebilir.
Bilme yolu · örnek: Bilimsel yöntem: açık soru + sistematik veri + analiz
Temel risk: Mükemmel değildir; fakat hata kaynaklarını görünür kılar.
Bu yolların tümü değersiz değildir. Araştırma yöntemleri açısından kritik fark, bilimsel bilginin hangi yolla üretildiğinin başkaları tarafından izlenebilir olmasıdır. §1.1
1.2 Bilimsel yöntemin temel özellikleri
- Sistematiklik: aşamalar planlı bir sırayla yürütülür.
- Ampirik dayanak: iddialar gözlem, ölçüm, belge veya diğer veri türlerine dayanır.
- Açıklık: kavramlar ve yöntemler mümkün olduğunca açık tanımlanır.
- Sınanabilirlik: iddialar veriler karşısında desteklenebilir veya desteklenmeyebilir.
- Eleştiriye açıklık: bulgular tartışmaya ve yeniden incelemeye açıktır.
- Birikimlilik: yeni araştırmalar önceki bilgiyle ilişki kurar; onu destekler, sınırlar veya değiştirir.
Ezber ipucu (notta geçmez)
Altı özellik için baş harf: SAAS-EB (Sistematiklik, Ampirik, Açıklık, Sınanabilirlik, Eleştiri, Birikimlilik).
Dikkat
Özellikler tek tek değil, birlikte anlam taşır. Sistematik araştırma hatalı ölçme aracıyla yetmez; çok veri toplamak da kavramlar açık tanımlanmamışsa araştırmayı otomatik güçlü yapmaz. Bilimsel yöntem “kesin ve değişmez doğru üretme makinesi” değildir; sosyal bilimlerde bulgular bağlama bağlıdır.
Örnek
“Çalışan bağlılığı yüksek işletmeler daha başarılıdır” iddiasını sınayan araştırmacı bağlılık ve başarıyı nasıl ölçeceğini açıklar, hangi işletmelerden veri topladığını belirtir, analizini raporlar ve bulguların hangi koşullarda geçerli olduğunu tartışır. Aynı süreç başka bir araştırmacı tarafından incelenebilir.
Bilimsel yöntemin 6 özelliği
Sistematiklik: araştırmanın aşamaları planlı bir sırayla yürütülür
Ampirik dayanak: iddialar gözlem, ölçüm, belge veya diğer veri türlerine dayanır
Açıklık: kavramlar ve yöntemler mümkün olduğunca açık biçimde tanımlanır
Sınanabilirlik: iddialar veriler karşısında desteklenebilir veya desteklenmeyebilir
Eleştiriye açıklık: bulgular tartışmaya ve yeniden incelemeye açıktır
Birikimlilik: yeni araştırmalar önceki bilgiyle ilişki kurar; onu destekler, sınırlar veya değiştirir
Bilimsel yöntem
Bu özellikler tek tek değil, birlikte anlam taşır. §1.2
1.3 Bilimsel araştırma nedir?
TanımBilimsel araştırma, belirli bir soruya veya probleme sistematik ve kanıta dayalı cevap arama sürecidir.
Araştırmacı önce neyi bilmek istediğini açıklaştırır, sonra uygun yöntemi seçer, veri toplar, analiz eder ve sonucu sınırlarıyla raporlar. Araştırma gündelik meraktan doğabilir; bilimsel olabilmesi için merakın araştırılabilir bir probleme dönüşmesi gerekir.
Dikkat
Bilimsel araştırma her zaman büyük bütçeli veya karmaşık istatistikli olmak zorunda değildir. Belirleyici olan: sorunun açık olması, yöntemin soruya uygun seçilmesi, verinin sistematik toplanması ve sonuçların kanıttan daha ileri iddialara taşınmamasıdır.
Örnek
“Öğrenciler derse neden geç geliyor?” sorusu için kaç kişinin geç geldiğini saymak yetmez. Sıklık nicel ölçülebilir; nedenleri anlamak için öğrencilerle kısa görüşmeler yapılabilir. Soruya göre farklı veri türleri gerekebilir.
Örnek
“Sosyal medya öğrencileri başarısız yapıyor.” bir iddiadır. “Üniversite öğrencilerinin günlük sosyal medya kullanım süresi ile akademik başarıları arasında ilişki var mıdır?” veri toplanarak incelenebilecek bir araştırma sorusudur.
Meraktan araştırma problemine
Merak“Öğrenciler neden derse gelmiyor?”
sonra
ProblemDevamsızlığın nedenleri sistematik olarak bilinmiyor.
sonra
SoruDevamsızlık ile çalışma durumu arasında ilişki var mı?
sonra
VeriYoklama + kısa anket + görüşme
Bilimsel araştırma olabilmesi için merakın araştırılabilir bir probleme dönüşmesi gerekir. §1.3
1.4 Sosyal bilimlerde kanıtı değerlendirirken dikkat
İki değişken birlikte değişiyorsa bunun nedeni doğrudan etki, üçüncü bir değişken veya tesadüfi bir ilişki olabilir. Araştırma tasarımının görevi bu olasılıkları mümkün olduğunca ayırt etmektir.
Hatırla
Bir ilişkinin gözlenmesi tek başına nedensellik kanıtı değildir. Sonuçlar “veri ne kadarını destekliyor?” sorusuyla değerlendirilir.
Örnek
Telefon kullanım süresi yüksek öğrencilerin not ortalaması daha düşük bulunabilir. Bunun nedeni telefon olabilir; ancak çalışma alışkanlığı, öz denetim, çalışma süresi, bölümün zorluğu, uyku süresi veya öğrencinin mevcut akademik güçlüğü de etkili olabilir. “Sosyal medya başarıyı düşürür” demek için erken olabilir.
H1 · Örnekler Açıklayıcı örnekler ve karşılaştırmalar
İddia ve kanıt
| Kavram | Anlamı | Nottaki örnek |
|---|---|---|
İddia | Bir durum hakkında ortaya atılan açıklama veya yargı. | “Uzaktan eğitim motivasyonu azaltır.” |
Kanıt | İddiayı desteklemek ya da çürütmek için sistematik toplanan veri. | Anket, görüşme, gözlem, kayıt… |
Yöntem | Kanıtın nasıl üretildiğini açıklar. | Kimden? Nasıl? Ne zaman? Hangi ölçümle? |
Bilimsel araştırmanın gücü “sonuçta” değil, sonuca nasıl ulaşıldığında saklıdır. Araştırmanın 5 sorusu: Ne öğrenmek istiyorum? Hangi yöntemle? Kimden / nereden? Veri ne söylüyor? Ne kadar eminim?
Sosyal bilimlerde “tek doğru” neden zor?
| Güçlük | Açıklama |
|---|---|
İnsan değişir | Aynı kişi farklı zamanda farklı davranabilir. |
Bağlam değişir | Ülke, kültür, sınıf, dönem sonucu etkiler. |
Ölçmek zordur | Motivasyon, güven, memnuniyet doğrudan görülemez. |
Araştırmacı etkisi | Soru biçimi ve gözlem süreci sonucu değiştirebilir. |
Meraktan araştırma problemine
Merak
“Öğrenciler neden derse gelmiyor?”
Problem
Devamsızlığın nedenleri sistematik olarak bilinmiyor.
Soru
Devamsızlık ile çalışma durumu arasında ilişki var mı?
Veri
Yoklama + kısa anket + görüşme
İyi araştırma sorusunun 5 niteliği
AçıkNe sorulduğu ilk okumada anlaşılır.SınırlandırılmışKim, nerede, hangi dönem belli.AraştırılabilirVeriyle cevaplanabilir.TarafsızCevabı sorunun içine gizlemez.UygulanabilirZaman ve kaynakla yapılabilir.
Örnek
“Gençler neden sosyal medyaya bağımlı?” sorusu yargı yüklüdür. Daha iyisi: “Üniversite öğrencilerinde günlük sosyal medya kullanım süresi ile akademik erteleme davranışı arasında ilişki var mı?” Kitle belli, kavramlar ölçülebilir, ilişki sınanabilir, dil tarafsızdır. “Öğrenciler neden tembeldir?” sorusu ise birden çok ölçütte sorunludur.
Araştırmanın yol haritası ve temel kavramlar
Problem
Literatür
Soru / hipotez
Tasarım
Veri toplama
Yorum / rapor
| Basamak | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
Kavram | Soyut fikir | “Akademik başarı”, “güven”, “motivasyon” |
Değişken | Kişiden kişiye / zamana göre farklı değer alabilen özellik | “Not ortalaması” |
Ölçüm | Değişkene değer atama biçimi | “4 üzerinden GNO”, “1–5 Likert puanı” |
| Rol | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
Bağımsız | Açıklayıcı / olası neden | Haftalık çalışma saati |
Bağımlı | Sonuç / açıklanan durum | Ders devam oranı |
Soru örneği: “Çalışma saati arttıkça devam oranı düşüyor mu?”
| “Motivasyon”un ölçümü | Nasıl? |
|---|---|
Öz-bildirim | 1–5 motivasyon ölçeği |
Davranış | Derse katılım / görev tamamlama |
Görüşme | “Seni derse getiren şey nedir?” |
Dijital iz | LMS giriş sıklığı |
Aynı kavramı farklı ölçmek farklı sonuçlara götürebilir.
Evren, örneklem ve veri kaynakları
| Kavram | Nottaki ifade |
|---|---|
Evren | Araştırma sonucu hakkında konuşmak istediğin bütün grup. |
Örneklem | Evreni temsil etmesi için gerçekten veri topladığın daha küçük grup. |
Örnek
Kampüs yemeklerinden memnuniyet araştırması: Örneklem A yemekhane çıkışında 100 öğrenci, Örneklem B Instagram hesabını takip eden 100 öğrenci. Nottaki ipucu: “kaç kişi?” kadar “kimler?” de önemlidir.
| Veri kaynağı | Özelliği |
|---|---|
Anket | Yapılandırılmış yanıtlar |
Görüşme | Derinlemesine anlatılar |
Gözlem | Davranış / ortam |
Kayıtlar | Not, satış, yoklama, log |
Belge / medya | Metin, haber, gönderi |
Deney | Kontrollü karşılaştırma |
Nicel mi, nitel mi, karma mı?
| Soru | Veri |
|---|---|
Ne kadar? Kaç kişi? İlişki var mı? | Sayısal veri → nicel |
Nasıl? Neden? Ne anlam veriyorlar? | Sözlü / görsel veri → nitel |
Aynı probleme hem genişlik hem derinlik | Nicel + nitel → karma |
Hatırla
Yöntemi “sevdiğimiz için” değil, soruya uygun olduğu için seçeriz.
Örnek
“Öğrencilerin yüzde kaçı part-time çalışıyor?” nicel; “Çalışan öğrenciler ders–iş dengesini nasıl deneyimliyor?” nitel; “Çalışma durumu ile GNO arasında ilişki var mı?” nicel; “Bir uygulama neden terk ediliyor?” nitel bir sorudur. Sınıf alıştırması: kampüste sabah derslerinde devamsızlık artmışsa nedenini nasıl öğreneceğimizi tasarlamak.
Araştırmanın görünmeyen sınırı: etik
| İlke | Anlamı |
|---|---|
Gönüllülük | Katılımcı zorlanmamalı. |
Bilgilendirme | Ne için veri verdiğini bilmeli. |
Gizlilik | Kimlik ve veriler korunmalı. |
Zarar vermeme | Psikolojik / sosyal risk azaltılmalı. |
Dürüstlük | Veri uydurma, seçme, çarpıtma yok. |
Nottaki soru: “Bir araştırma teknik olarak iyi ama etik olarak kötü olabilir mi?”
“İnternette yazıyor” veri değildir
| Düzey | Kaynak türü |
|---|---|
İlk basamak | Hakemli makale / resmî veri / yöntemi açık rapor |
Orta | Kurumsal rapor / güvenilir haber + açık kaynak |
Daha zayıf | Blog / sosyal medya / kaynağı belirsiz infografik |
Dikkat
“Hakemli” olması tek başına mükemmel olduğu anlamına gelmez; yöntem yine sorgulanır.
Karıştırılan kavramlar
Şemalar
İddia ≠ kanıt
İddiaBir durum hakkında ortaya atılan açıklama veya yargıdır. Örnek: “Uzaktan eğitim motivasyonu azaltır.”
sonra
Kanıtİddiayı desteklemek ya da çürütmek için sistematik biçimde toplanan veridir. Anket, görüşme, gözlem, kayıt…
sonra
Kanıtın nasıl üretildiğiKimden? Nasıl? Ne zaman? Hangi ölçümle?
Bilimsel araştırmanın gücü “sonuçta” değil, sonuca nasıl ulaşıldığında saklıdır.
Kavram → değişken → ölçüm
KavramSoyut fikir: “Akademik başarı”, “Güven”, “Motivasyon”
sonra
DeğişkenKişiden kişiye / zamana göre farklı değer alabilen özellik: “Not ortalaması”
sonra
ÖlçümDeğişkene değer atama biçimi: “4 üzerinden GNO”, “1–5 Likert puanı”
“Motivasyon”u nasıl ölçersin?
Öz-bildirim: 1–5 motivasyon ölçeği
Davranış: derse katılım / görev tamamlama
Görüşme: “Seni derse getiren şey nedir?”
Dijital iz: LMS giriş sıklığı
Motivasyon
Tek bir kavram → farklı ölçüm kararları. Aynı kavramı farklı ölçmek → farklı sonuçlara götürebilir.
İyi araştırma sorusu nasıl görünür?
Açık: ne sorulduğu ilk okumada anlaşılır
Sınırlandırılmış: kim, nerede, hangi dönem belli
Araştırılabilir: veriyle cevaplanabilir
Tarafsız: cevabı sorunun içine gizlemez
Uygulanabilir: zaman ve kaynakla yapılabilir
İyi araştırma sorusu
Nicel mi, nitel mi, karma mı?
Nicel
- Ne kadar? Kaç kişi? İlişki var mı?
- → sayısal veri
Nitel
- Nasıl? Neden? Ne anlam veriyorlar?
- → sözlü / görsel veri
Karma
- Aynı probleme hem genişlik hem derinlik kazandırır.
- → nicel + nitel
Yöntemi “sevdiğimiz için” değil, soruya uygun olduğu için seçeriz.
Araştırmanın görünmeyen sınırı: etik
Gönüllülük: katılımcı zorlanmamalı
Bilgilendirme: ne için veri verdiğini bilmeli
Gizlilik: kimlik ve veriler korunmalı
Zarar vermeme: psikolojik / sosyal risk azaltılmalı
Dürüstlük: veri uydurma, seçme, çarpıtma yok
Etik