Hafta 2
Bilim Felsefesine Giriş ve Sosyal Bilimler
Bilim felsefesi, yöntem seçimlerinin arkasındaki varsayımları görünür kılar; araştırma sorusu, kullanılacak veri ve yapılacak çıkarım birbiriyle tutarlı olmalıdır.
Site görünümüDüz yazı
Öz maddeleri
- Bilim felsefesi yöntem seçimlerinin arkasındaki kabulleri görünür kılar: gerçekliğin ne olduğu, bilgiye nasıl ulaşılacağı, hangi kanıtın ikna edici olduğu. Amaç felsefi tartışmaları ezberlemek değil, düşünceyi kavramaktır. §2.1
- Ontoloji “neyin var olduğu”, epistemoloji “onu nasıl bilebileceğimiz” sorusuyla ilgilenir. §2.2
- Üç yaklaşım: pozitivist / post-pozitivist (nicel desenler), yorumlayıcı (nitel desenler), pragmatik (karma yöntem dahil esnek tasarımlar). §2.2
- Sosyal bilimlerde insan davranışı bağlama duyarlıdır; araştırmacının varlığı, sorunun dili ve katılımcının beklentisi veriyi etkileyebilir. Bu yüzden yöntem açıklığı ve sınırlılıkların dürüstçe raporlanması önemlidir. §2.3
- Araştırma sorusu yaklaşımın ilk belirleyicisidir: “kaç?”, “ne düzeyde?”, “ilişki var mı?” çoğunlukla nicel; “nasıl?”, “neden?”, “nasıl deneyimleniyor?” nitel yöntemlere daha yakındır. §2.4
- Felsefi yaklaşım bir etiket yarışına dönüşmemelidir; bazı problemlerde karma yöntem daha anlamlı olabilir. §2.4
2.1 Bilim felsefesi neden araştırma yöntemleri dersinde yer alır?
Bilim felsefesi, yöntem seçimlerinin arkasındaki varsayımları görünür kılar. Araştırma yöntemi yalnızca “anket mi, görüşme mi?” seçimi değildir: araştırmacının gerçekliğin ne olduğu, bilgiye nasıl ulaşılabileceği ve hangi tür kanıtın ikna edici olduğu hakkındaki kabulleri yöntem seçimini etkiler.
Örnek
“Memnuniyet kaç puandır?” diye soran araştırmacı memnuniyetin ölçülebilir bir yapı olduğunu varsayar. “Çalışanlar memnuniyeti nasıl anlamlandırıyor?” diye soran, deneyimin bağlama ve yorumlara göre değişebileceğini kabul eder. İki soru da meşrudur; fakat farklı veri ve analiz biçimleri gerektirir. Hastane hizmet kalitesini 1–5 puanla ölçmek nicel yaklaşıma uygundur; hastaların “iyi bakım”dan ne anladığını incelemek görüşme ve yorumlayıcı analiz gerektirir.
Dikkat
Lisans düzeyinde amaç, felsefi tartışmaları ayrıntılı biçimde ezberlemek değil; farklı araştırma yaklaşımlarının arkasındaki düşünceyi kavramaktır.
2.2 Ontoloji ve epistemoloji
| Kavram | Nottaki anlamı |
|---|---|
Ontoloji | “Neyin var olduğu”; araştırdığımız sosyal gerçekliğin niteliğine ilişkin sorular. |
Epistemoloji | “Onu nasıl bilebileceğimiz”; gerçeklik hakkında güvenilir bilgiye nasıl ulaşabileceğimiz. Ölçüm, gözlem, görüşme veya belge incelemesine ne ölçüde güveneceğimiz epistemolojik tercihlerle ilişkilidir. |
Örnek
“Örgüt kültürü çalışanlardan bağımsız olarak var olan bir gerçeklik midir, yoksa çalışanların ortak anlamlandırmalarıyla mı oluşur?” sorusu ontolojiktir. İşten ayrılma sayısı kurum kayıtlarında nesnel olarak gözlenebilir; “işyerinde adalet duygusu” ise çalışanların deneyimi ve değerlendirmesiyle oluşur. Bu iki olgu aynı biçimde veri üretmez.
| Yaklaşım | Gerçekliğe bakış | Bilgi üretiminde vurgu | Yöntem yönelimi |
|---|---|---|---|
Pozitivist / post-pozitivist | Gözlenebilir düzenlilikler vardır; ölçümle incelenebilir. | Ölçme, test etme, değişkenler arası ilişki | Nicel desenler |
Yorumlayıcı | Sosyal gerçeklik insanların anlamları ve etkileşimleriyle kurulur. | Deneyim, anlam, bağlam | Nitel desenler |
Pragmatik | Tek bir felsefi yöntem zorunlu değildir; problem için işe yarayan yaklaşım seçilir. | Araştırma sorusuna uygun kanıtın birleştirilmesi | Karma yöntem dahil esnek tasarımlar |
Ezber ipucu (notta geçmez)
Üç yaklaşımı “sayı – anlam – işe yarayan” diye üç sözcükle hatırla: pozitivist ölçer, yorumlayıcı anlar, pragmatik soruya göre birleştirir.
Aynı biçimde veri üretmeyen iki olgu
OlguNasıl ele alınır?
Olgu: İşten ayrılma sayısı
Nasıl ele alınır?: Kurum kayıtlarında nesnel olarak gözlenebilir.
Olgu: “İşyerinde adalet duygusu”
Nasıl ele alınır?: Çalışanların deneyimi ve değerlendirmesiyle oluşan bir kavramdır.
Bu iki olgu aynı biçimde veri üretmez. §2.2
2.3 Sosyal bilimlerin özel güçlükleri
İnsan davranışı bağlama duyarlıdır. Aynı kişi farklı zamanlarda, farklı grupların yanında veya farklı soru biçimlerinde başka yanıt verebilir. Araştırmacının varlığı, sorunun dili ve katılımcının beklentisi veriyi etkileyebilir.
- İncelenen insanlar araştırmanın farkında olabilir ve davranışlarını değiştirebilir.
- “Memnuniyet”, “güven”, “motivasyon”, “örgütsel bağlılık” doğrudan gözlenemez; göstergeler ve ölçme araçlarıyla incelenir.
- Araştırmacının kavramsallaştırma ve yorumlama kararları sonuç üzerinde rol oynar.
Hatırla
Bu nedenle yöntemsel şeffaflık, bağlamın açıklanması ve sınırlılıkların dürüstçe belirtilmesi özellikle önemlidir.
Örnek
Çalışan, yöneticisinin görebileceğini düşündüğü ankette iş memnuniyetini olduğundan yüksek işaretleyebilir. Aynı sorular anonim uygulandığında daha eleştirel yanıtlar çıkabilir. Bu, veri toplama koşullarının sonuç üzerindeki etkisidir.
Aynı olgu, farklı soru
SoruUygun yaklaşım
Soru: “Çalışanların iş doyumu ortalama kaç puandır?”
Uygun yaklaşım: Nicel ölçüme uygundur.
Soru: “Çalışanlar iş doyumunu hangi deneyimler üzerinden tanımlıyor?”
Uygun yaklaşım: Nitel yaklaşımı gerektirebilir.
Yöntem, sorunun biçiminden türetilmelidir. §2.3
Sosyal bilimlerde “tek doğru” neden zor?
İnsan değişir: aynı kişi farklı zamanda farklı davranabilir
Bağlam değişir: ülke, kültür, sınıf, dönem sonucu etkiler
Ölçmek zordur: motivasyon, güven, memnuniyet doğrudan görülemez
Araştırmacı etkisi: soru biçimi ve gözlem süreci sonucu değiştirebilir
“Tek doğru” zor
Bu nedenle yöntemsel şeffaflık, bağlamın açıklanması ve sınırlılıkların dürüstçe belirtilmesi özellikle önemlidir. §2.3
2.4 Tek bir yaklaşım her soruya yetmez
Araştırma sorusu, kullanılacak yaklaşımın ilk belirleyicisidir.
| Soru kalıbı | Yaklaşım |
|---|---|
“Kaç?”, “ne düzeyde?”, “ilişki var mı?” | Çoğunlukla nicel yöntemler |
“Nasıl?”, “neden?”, “nasıl deneyimleniyor?” | Nitel yöntemlere daha yakın |
Her iki ihtiyaç birlikte | Karma yöntem tasarımları düşünülebilir |
Örnek
Çevrim içi ders memnuniyetinin ortalamasını bulmak için anket kullanılabilir. Memnuniyetsizliğin hangi deneyimlerden kaynaklandığını anlamak için aynı çalışmaya görüşmeler eklenebilir. Böyle bir tasarım karma yaklaşıma örnektir.
Dikkat
Felsefi yaklaşım bir etiket yarışına dönüşmemelidir. Araştırma sorusu, kullanılacak veri ve yapılacak çıkarım birbiriyle tutarlı olmalıdır. Sayısal dağılımı bilmek ile insanların deneyimini anlamak farklı bilgi ihtiyaçlarıdır.
Örnek
“Çalışanların iş doyumu ortalama kaç puandır?” nicel ölçüme uygundur. “Çalışanlar iş doyumunu hangi deneyimler üzerinden tanımlıyor?” nitel yaklaşımı gerektirebilir. Yöntem, sorunun biçiminden türetilmelidir.
Karıştırılan kavramlar
Soru tipi → yöntem yakınlığı
Soru tipiYöntem
Soru tipi: “Kaç?”, “ne düzeyde?”, “ilişki var mı?”
Yöntem: Çoğunlukla nicel yöntemlere yakın
Soru tipi: “Nasıl?”, “neden?”, “nasıl deneyimleniyor?”
Yöntem: Nitel yöntemlere daha yakın
Soru tipi: Her iki bilgi ihtiyacı da bulunuyorsa
Yöntem: Karma yöntem tasarımları düşünülebilir
Araştırma sorusu, kullanılacak yaklaşımın ilk belirleyicisidir. §2.4
Şemalar
Ontoloji ↔ epistemoloji
Ontoloji: “neyin var olduğu”
- Araştırdığımız sosyal gerçekliğin niteliğine ilişkin sorularla ilgilenir.
- Örnek soru: “örgüt kültürü çalışanlardan bağımsız olarak var olan bir gerçeklik midir, yoksa çalışanların ortak anlamlandırmalarıyla mı oluşur?”
Epistemoloji: “onu nasıl bilebileceğimiz”
- Bu gerçeklik hakkında güvenilir bilgiye nasıl ulaşabileceğimizi sorar.
- Ölçüm, gözlem, görüşme veya belge incelemesine ne ölçüde güveneceğimiz epistemolojik tercihlerle ilişkilidir.
Üç yaklaşım: gerçekliğe bakış → yöntem yönelimi
Pozitivist / post-pozitivist
- Gerçekliğe bakış: gözlenebilir düzenlilikler vardır; ölçümle incelenebilir.
- Vurgu: ölçme, test etme, değişkenler arası ilişki
- Sık görülen yöntem yönelimi: nicel desenler
Yorumlayıcı
- Gerçekliğe bakış: sosyal gerçeklik insanların anlamları ve etkileşimleriyle kurulur.
- Vurgu: deneyim, anlam, bağlam
- Sık görülen yöntem yönelimi: nitel desenler
Pragmatik
- Gerçekliğe bakış: tek bir felsefi yöntem zorunlu değildir; problem için işe yarayan yaklaşım seçilir.
- Vurgu: araştırma sorusuna uygun kanıtın birleştirilmesi
- Sık görülen yöntem yönelimi: karma yöntem dahil esnek tasarımlar